ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਜਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਮਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਪ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜਾਲੀ ਮਕੜੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੀੰਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਪੋਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਸਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਰਮ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ”—ਇਹ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਚੁੱਕਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇ-ਚੈਨ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਪਿਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਰਲੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਚ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਰਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਹਾਲਤਾਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀ ਹੈ?” ਸੰਨੰਦਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ, ਆਖਰੀ ਇਲਾਜ, ਪਰਮ-ਪੂਜਨਯ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ’ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ‘ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ’ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ ਤੇ ਰਿਗਵੈਦ ਆਦਿ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਆਨ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਖਮ, ਪਰਮ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਾਸ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਭਗਵਤ’ ਨਾਮ ਉਸ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ, ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਗ’ ਪਿਤਾ ਤੇ ਸਰਜਨਹਾਰ ਹੈ। ‘ਭਗ’ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਛੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਵ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸੀ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਜੋ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਵਾਂਛਿਤ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੰਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਜਨਹਾਰ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਆਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਨੰਦਨ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ, ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।