ਸੁਣੋ, ਹੁਣ ਮੋਖ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਲਾਸਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋਗ ਪੂਰਾ ਤਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤਿਆਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਤਪਾਦਨ, ਬੋਲਣਾ, ਫੜਨਾ, ਚਲਣਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਕਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਮਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਚਾਹੇ ਫਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਚਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿੰਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਉਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੂਰਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਨਹੀਂ”—ਇਹ ਗੱਲ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ। ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਪਿਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਪਿਆਰ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਾਗਰ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਜਨਮ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀ ਹੈ?” ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਉਪਾਏ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਮুনি, ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ—ਇਹ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁੱਖਮ, ਪਰਮ ਆਸਥਾਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ‘ਭਗਵਤ’ ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਗ’ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਭਗ’ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਛੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਉਚਾਰਣ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।