ਪੰਜ ਤੱਤ—ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਤਾਪ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨ, ਤਾਪ ਤੇ ਹਵਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਨ ਸੁਖ-ਨ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਵ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਉੱਤਮ ਗੁਣ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਮੌਤ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਸੋਚੋ, ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਕਿਹੜੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਵਿਚ ਹੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤਿਆਗ ਬੇਕੁਸਮਤੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇ ਗੁਣ ਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਤਪਾਦਨ, ਬੋਲਣਾ, ਫੜਨਾ, ਚਲਣਾ ਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਵੇਂ ਵੇਦ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਜਗਦਾ ਹੈ, chahe ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ। ਰਜਸ ਦੇ ਲਕੜ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, chahe ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਤਮਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਣਚਾਹੇ ਫਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੱਕੀ ਆਪਣੇ ਧਾਗੇ ਮੁਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੀੰਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣਾ ਚਮੜਾ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪੋਖਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—"ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਖੁਦ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਪਿਆਰ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਉੱਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ। ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ—ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅੰਤਿਮ ਉਪਾਅ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਪਰਮ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।