ਇਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਹਾਥੀ-ਚਾਲਕ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੁਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਇਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੁਚੇਤ, ਕੀ ਫਰਕ ਪਵੇਗਾ? ਫਿਰ ਕਿਨ੍ਹਾ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਇਥੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਠੀਕ ਹੈ?” ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, “ਇਹ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ: ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਤ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ। ਆਕਾਸ਼, ਵਾਤ, ਤਾਪ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਲਾ ਤੱਤ—ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ, ਤਾਪ ਅਤੇ ਵਾਤ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ ਇਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਨੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਨਾ ਸੁਖ-ਨਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਉੱਤਮ ਗੁਣ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ। ਇਹੀ ਸਰਵੋੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਲਤ ਧਾਰਣਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਤਹੀਨ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਕਿਹੜੀ ਨੀਵ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਸੁਣੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬਤਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਖ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ਤਪ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤਿਆਗ ਅਪਮੰਗਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਤਾਵਾਂਗਾ। ਉਤਪਾਦਨ, ਬੋਲ, ਪਕੜਨਾ, ਚਲਣਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮਨ ਵਲੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਸਤਵ ਗੁਣ ਕਦੇ ਕਿਥੋਂ ਵੀ ਜਾਂ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਤਮਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਚਾਹੇ ਫਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਮੁਕਾ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿੰਗ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ, ਜਾਂ ਮੱਛੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ—ਇੰਝ ਹੀ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਰਵੋੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।