ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਆਈ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੋ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਬਲ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਸਾਲ, ਤਿਸ਼ਯਾ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਧਾਪੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਓਲੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ, ਖੂਨ, ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਦਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ-ਚਾਲਕ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੀਵ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਆਤਮਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ—ਜੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਵਧਾਨ, ਕੀ ਅੰਤਰ ਪਵੇਗਾ? ਕਿਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਮੁਚ ਕਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਠੀਕ ਹੈ? ਇਸ ਉਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤ—ਜਲ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤਾਪ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਾਲਾ ਅੰਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਗਿਆਨ, ਤਾਪ ਅਤੇ ਵਾਯੂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ, ਬਦਲਾਅ, ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ ਇਹਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜੋ ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ ਨਾ ਦੁੱਖ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਉੱਤਮ ਗੁਣ, ਮੌਤ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਲਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੋਚੋ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਧਾਰਾ ਕਿੱਥੋਂ ਚਲਦਾ ਹੈ? ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਯੋਗਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ, ਐਸਾ ਵੈਰਾਗ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਛੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਤਪਾਦਨ, ਬੋਲਣਾ, ਫੜਨਾ, ਚਲਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗ्यारਾਂ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ ਛੂਹ, ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।