ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਮੰਨ ਕਰ ਬੈਠਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਲੀ ਭੁੱਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚੀ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਮਰ ਮੰਨ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਨਾਲ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਅਕਸਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਗ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ, ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਖਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅੰਗੀਕਾਰ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣਾ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੂਪ, ਜਨਮ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ, ਤਪ, ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੁਖ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਤਿਸ਼ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ, ਖੂਨ, ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਾਰਣ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਤੇ ਸਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਭ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਹਾਥੀ-ਚਾਲਕ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸੁਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਥੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ—ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਚੌਕਸ ਹੋਣ ਜਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਕਿਸ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਜਨਾਨੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ‘‘ਇਹ ਸਭ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ: ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ ਤੇ ਧਰਤੀ। ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤਾਪ, ਨਮੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ, ਤਾਪ ਤੇ ਵਾਯੂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤ ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨਾ-ਸੁਖ-ਨਾ-ਦੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣ, ਮੌਤ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਮੁੱਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ?’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਸਵਾਲਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਜਨਾਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਈ।