ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਕਰਤਵ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਚੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਮਿਥਿਲਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਦੁਵੈਤ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਆਨੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਅਪਰਕਟ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਜਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਆਸੁਰੀ ਨੇ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਘਰ-ਵਾਲੀ, ਕਪਿਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕਪਿਲੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਦੀ ਕਪਿਲੀ-ਤਾ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੌ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ, ਉਹ ਸੌ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਚਤਮ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਵਿਰਕਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਮੋਹ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨਾਸ਼ਵੰਤ, ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਕਿ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਨੁਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ, ਚੁੰਬਕ, ਸੂਰਜ ਪੱਥਰ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਵਸੋਸ਼ਣ—ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਅਪਰਕਟ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਰਕਟ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੂਪ, ਜਨਮ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ, ਪਾਠ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਥੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜੇਕਰ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ, ਤਿਸ਼ਿਆ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਠੰਢ ਅਤੇ ਗਰਮੀ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਲਹੂ, ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ ਤੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਵਿਚ ਕਈ ਕਾਰਨ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਤੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ—ਫਿਰ ਵੀ—ਸਭ ਜੀਵ ਇਹਨਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।