ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਮਨ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿੱਤ-ਨਵੇਂ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸੰਯਮਿਤ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦਮਈ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਚੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੁੜ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣ ਲਵਾਂ। ਹੇ ਸਰਵਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਹੈ।" "ਮੈਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?" ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। "ਉਹ ਸਦਾ ਇਸ ਵਿਚ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੇਕ ਰਾਹ ਦੱਸੇ ਗਏ। ਪਰ ਜਨਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।" "ਉਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰੇ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਮੈਥਿਲਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਦਵੈਤ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਗਿਆ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਮਝਾਈ।" "ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਆਸੁਰੀ ਨੇ ਉਸ ਅਮਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਪਿਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਪਿਲੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਗਿਆਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਪਿਲੀ-ਹੋਣੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸੀ।" "ਉਹ ਸੌ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲ ਗਈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਰਕ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ, ਉਹ ਸੌ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ (ਗਿਆਨੀ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈ।" "ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਖਿਆ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।" "ਉਹ ਭ੍ਰਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਥਾਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਸੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਪਿਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਇੰਦਰਿਅਨੁਭਵ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ, ਤੇ ਭਾਗ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ।" "ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ, ਚੁੰਬਕ, ਸੂਰਜ-ਪੱਥਰ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।" "ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ, ਜਨਮ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ..." ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨਮਈ ਸੰਵਾਦ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਆਤਮਾ, ਕਰਮ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਭੇਦ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।