ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁੰਝਲ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੰਢ—ਉਸ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਲੇ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੋਖ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਰਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਗਿਆਨ, ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਖੇਲੇ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਥੋੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖਦਾਈ; ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜੇਕਰ ਡਰ ਵੀ ਆਵੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਚੰਨਣ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇੱਥੇ ਸਦੀਵੀ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਜੀਭ ਨਾਲ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਹੋਈ ਧਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਤਰਨਾਕੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ ਮੁੜ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਡੋਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਅਤਮ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਪਰ ਜਦ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲਾਗ ਕੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇੰਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਜੋਗੀ ਐਸੇ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਧਰਮੀ ਭਰਿਗੁ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਨਾਰਦ ਮੁੜ ਆਤਮਾ ਦੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸਰਵਗਿਆਨੀ, ਮੋਖ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਮੋਖ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?