ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਸੂਤ੍ਰਧਾਰ ਨੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁੜਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਤ੍ਵ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਨਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ। ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਧੂ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੱਖਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਗੰਢ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਲੇ ਲੋਕ ਪੂਰੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਧੋਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤੈਰਨ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੋਖ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਓਸੇ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨ ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਇਕੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ; ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਨ ਸੁਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨ ਦੁੱਖ। ਉਥੇ, ਉਹ ਕੌਸ਼ਲਮੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਡਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਮ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾਂ ਜੀਭ ਨਾਲ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਪੰਜ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਲਾ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਧਿਆਨ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਉਸਦੇ ਖਤਰੇ ਸਮੇਤ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਮਨ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਫੇਰ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਸਤਾਂ ਉਤੇ ਪਾਣੀ ਅਚਾਨਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦੀਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।