ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤ ਅਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਖੁਸ਼ੀ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ, ਦੁਖ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਅੰਗ, ਮੋਹ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਸਤਾਪਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਤਾ (ਆਤਮਾ) ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਛਰ ਅਤੇ ਅੰਜੀਰ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਤਵ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਗੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਖਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਲ ਦੀ ਗੰਢ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੋਤਾਈ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤਿਵੇਂ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਚ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਰਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤੱਤ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਖੰਡਿਤ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਸੰਸਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਧਰਮ ਹੈ, ਫੇਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ; ਕਰਮ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਕੌਸ਼ਲਮਈ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਡਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਸਥਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਮ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਜੀਭ ਨਾਲ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਇਰਾਦੇ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਵਿਘਨ-ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ, ਜੋ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਤਮ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।