ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਬੁੱਧੀ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਧਾਰਨਾ ਜਾਂ ਪਰਸਪਰ ਵਿਅਖਿਆ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੀ ਲਾਛਣੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਜਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਭਟਕਾਵੇ, ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਮਸ ਗੁਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਉਲਾਸ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੀੜਾ, ਦੁਖ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਧੀਰਜ—ਇਹ ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਅਣਾਦਰ, ਭਟਕਾਵਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਸਤਤਾ—ਇਹ ਤਮਸ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਤਵ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਗਿਆ—ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਅੰਜੀਰ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਣ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤਵ ਗੁਣ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖੇਤ੍ਰਗਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਸਤਵ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖੇਤ੍ਰਗਿਆ ਲਈ ਕੋਈ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇ। ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਪਰ ਅਸਲ ਅਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੰਢ, ਜੋ ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਧੋਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਆਪਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜੋ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਣਛੁਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਸੁਖ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ; ਫਿਰ ਕਰਮ ਤੋਂ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?