ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਲੋਕ ਪੁੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?” ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, “ਪਿਆਰੇ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਗ—ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਵਧਾ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧੁਨੀ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਡੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੂਪ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਚਕ ਅੱਗ—ਇਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। ਗੰਧ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ਜ! ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਲਈ, ਚਮੜੀ ਛੂਹਣ ਲਈ, ਅੱਖ ਵੇਖਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਮਨ ਸ਼ੰਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਮਝ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਝ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਨ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਛੂਹਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੀ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜਦ ਬੁੱਧੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।