ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇਹ ਅਮੋਲਕ ਸ਼ਬਦ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਸੁਚੱਜੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਵਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦਾਨ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲੋਕ ਲਈ। ਜਿਵੇਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਰਗ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਮੰਨਿਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਚਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਆਦੇਸ਼—ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਆਸ਼ਰਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਂ (ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ) ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਆਲਸੀਪਨ ਛੱਡਣਾ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਜਲ ਛੂਹਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਰੋਜ਼ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਕਰਤਵ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਨਾਲ ਜੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਆਸ਼ਰਮ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਿਲ ਜੁਲ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਲਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਨ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮਾਂ, ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਜਾਂ ਸਾਧਨ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਚਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਵਨਵਾਸੀ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਵਰਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦਾਨ ਤੇ ਭੀਖ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਘੱਟ ਸਮਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਠ-ਪਾਠੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵਨਵਾਸੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨਾ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਵਧੀਆ ਬੈਠਕ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸੌਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਣੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਧਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਹਵਨ ਨਾਲ, ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਠ ਤੇ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਪ, ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਰੁੱਖਤਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚਾਈ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅਭਾਵ—ਇਹ ਤਪ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ, ਮਾਲਾ, ਗਹਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਤੇਲ, ਰਸ-ਵਿਲਾਸ, ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ, ਸਾਜ਼-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ, ਪਿਆਰੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਆਨੰਦ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਨੁਮਤ ਹਨ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਆਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਨਵਾਸੀ ਵੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੀਰਥ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪਤਿ ਸਥਾਨਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ, ਸੂਰ, ਭੈਂਸ, ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਜੀਵ ਹਨ। ਉਹ ਲੱਕੜ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਠੰਢ, ਗਰਮੀ, ਹਵਾ ਸਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗੂ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਔਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ, ਪਥਰ, ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਦੋਸਤ, ਵੈਰੀ ਜਾਂ ਅਜਨਬੀ—ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੇੜੇ-ਜੇੜੇ ਜੀਵ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਅਚਲ, ਅੰਡਜ, ਜਰਯੂਜ ਜਾਂ ਸਵੇਦਜ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬੋਲ, ਸੋਚ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਘਰ-ਵਿਹੂਣੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਢਲਾਨ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਗੁੱਸੇ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਦੁੱਖ, ਛਲ, ਨਿੰਦਾ, ਘਮੰਡ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਭੀਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਮੁਕਾ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਉਹ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵਿਛਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਿਮਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਿੱਧਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੁਖੀ, ਕੁਝ ਗਰੀਬ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਮੀਰ। ਧਨ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਲਾਲਚ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਨਾਲ। ਧੋਖਾ, ਚੋਰੀ, ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਈਰਖਾ—ਇਹ ਵੀ ਉਥੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਸਫਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।