ਸੁਣੋ, ਸੰਤ ਜਨੋ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜਿਹੜੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿਣ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਮਨ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਦਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਕੌਣ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਸਦਾ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਖ਼ਤਰੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਈਰਖਾ ਤੋਂ, ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਪਹਾਸ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਾਏ। ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤੇ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਡੋਲਣ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਮੁਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੋ। ਸੱਚ, ਵਰਤ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਝੂਠ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ। ਪਰ ਉਥੇ ਵੀ, ਆਚਰਨ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹਕਲੇ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਕੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਇਹ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ—ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ—ਇਕੱਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਲਟ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਉਹਨੇ ਕਾਮ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਹੇ ਧੰਨਵਾਦੀ, ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲ ਹਨ: ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਝੂਠ ਤੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਹਿੰਸਾ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਬਲਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਤਲ, ਬੰਨ੍ਹ, ਹੋਰ ਤਕਲੀਫਾਂ, ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ, ਥਕਾਵਟ, ਮੀਂਹ, ਹਵਾ, ਗਰਮੀ, ਠੰਢ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਦੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।