ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੱਗ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਹਨੇਰਾ, ਰਜਸ ਤੇ ਸੱਤਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਜੀਵ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਜੋ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਸੰਸਾਰ ਚਲਾਏ, ਉਹੀ ਆਦਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸ ਤੇ ਅੱਧ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਚੰਗੇ ਆਚਾਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਾਗ, ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—all ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਜੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਦਕਿ ਰੰਗ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੰਗ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਿਥੋਂ ਆਇਆ? ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ (ਦੁਜਾਤੀ) ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਵਲ ਲੱਗ ਗਏ, ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਬਣ ਗਏ। ਜੋ ਦੁਜਾਤੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵੈਸ਼ ਬਣ ਗਏ। ਜੋ ਦੁਜਾਤੀ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਦੇ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਮਨੋਮਈ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮুনি! ਮੈਨੂੰ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਜੋ ਵੇਦ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਵਰਤਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਸ਼ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਵੀ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਬਚਾਏ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਉਪਹਾਸ ਤੋਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਾਓ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਨੀ ਸਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰ ਲਵੇ।