ਡੰਗ, ਨਗਾੜਾ, ਸਿੰਘ, ਗਰਜ ਅਤੇ ਰਥ—ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜਦੋਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ‘ਸਪਰਸ਼’ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੀ ਸਪਰਸ਼ ਕਦੇ ਕਰਕਰਾ, ਕਦੇ ਨਰਮ, ਕਦੇ ਚਿੱਟਾ, ਕਦੇ ਹਲਕਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਲਣ ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਅਣਯਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—all ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਤ ਅਤੇ ਮਲ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ‘ਉਦਾਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਆਨ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਸ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਗ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਡੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਪਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮੁੜ ਅੱਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਾਡੀਆਂ, ਦਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤੀ ਨਾਲ, ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਸਥਿਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਤਮ ਨੂੰ ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਲੇ ਤੇ ਪਤਿਲਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੀਵ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਇਸਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਪਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖੋ, ਉਹ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਛੋੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅੱਗ ਇੰਨਦਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਘਣੀਤਾ ਵਿਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਥੱਕਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਜੀਵ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਗਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਵੇਗੀ? ਇਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਮਿਲਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਜੀਵ ਜੀਵਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮਰੇ ਹੋਏ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬੀਜ ਤੋਂ, ਬੀਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਵ-ਗਿਆਨੀ! ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ! ਮੁੜ ਬੋਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋਵੇ। ਜੀਵ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਆਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।