ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸੁਣਨਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਚੱਖਣਾ, ਛੂਹਣਾ ਅਤੇ ਵੇਖਣਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸਥਿਰ ਜੀਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ-ਪੌਦੇ, ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ। ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਉਹ ਛੂਹਣ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪੰਜ ਭੂਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੂਹਣ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਫੁੱਲ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁੰਘਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਮੈਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਨਮੀ ਤੇ ਵਾਧਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਇਹ ਸੰਘਟਨ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਤਮਾ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਵਲੋਂ ਜੀਵ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਵਲੋਂ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੰਜ ਵਾਤਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸੁਗੰਧ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਉਹ ਚੁਸਣ ਵਾਲੀ, ਗਾੜ੍ਹੀ, ਚਿਕਣ, ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਸ਼ਨੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਛੂਹਣ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਮਿੱਠਾ, ਨਮਕੀਨ, ਕਰਵਾਂ, ਕਸੈਲਾ, ਖੱਟਾ ਤੇ ਤਿੱਖਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਸ ਹਨ। ਧੁਨੀ, ਛੂਹਣ ਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ, ਮੋਟਾ, ਚੌਕੌਣਾ, ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਤੇ ਗੋਲ; ਸਖ਼ਤ, ਚਿਪਚਿਪਾ, ਚਿਕਣ, ਲਿਸ਼ਕਦਾਰ, ਨਰਮ ਤੇ ਕਰੜਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਗੁਣ—ਧੁਨੀ—ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੜਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ, ਧੈਵਤ ਆਦਿ, ਇਹ ਸੱਤ ਗੁਣ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੋਲ, ਨਗਾੜਾ, ਸ਼ੰਖ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਤੇ ਰਥ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਇਹ ਸਾਰੇ ਧੁਨੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਹਵਾ ਦਾ ਗੁਣ ਛੂਹਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਛੂਹਣ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਕਰੜਾ, ਨਰਮ, ਚਿਕਣ, ਹਲਕਾ ਤੇ ਭਾਰੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਆਰਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾ ਨੌ ਲਗਾਤਾਰ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਸਤਾ ਅਣਿਯਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਪ੍ਰਾਣ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ, ਸਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।