ਇਹ ਕਥਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹ ਆ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਅਲਤਾਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਮਕਦਾ 'ਅੱਖ' ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਚਤਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਛੂਹ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਧਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਰੂਪ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੂਲ-ਉਤਪੰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਲੋਕ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਥੁਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਕਾਵੇਰੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ ਤੇ ਬਹੁਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਵਾਰਾਣਸੀ (ਕਾਸ਼ੀ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇਕਤਾਰਾ ਰਾਜ ਕਰ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ) ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖਰਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮਹਾਤਮਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੇ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।