ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੂਨ્યਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਹ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੋਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਲਈ ਧਿਆਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਇੱਕ ਅਗਾਧ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਨੇਊ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਲਪਨੀਯ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਇੰਝ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਉਸ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਦਵੈਤਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਐਸੀਂ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਕੁਝ ਸੂੰਘਦਾ, ਨਾ ਛੂਹਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਨੰਦਮਈ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ, ਅਜਨਮਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਵਰਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੁੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਧ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ‘ਮਾ’ ਅੱਖਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਅਰਧ ਅੱਖਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਦਿਆਨ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਜੋੜ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜੋਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਾਗਰ, ਹੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।