ਇਕ ਯੋਗੀ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਦੁਆਲਤਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਈਰਖਾ-ਵਿਗਣਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ 'ਅਗਰਭਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਤਾਂ 'ਸਗਰਭਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤ੍ਰ-ਮੂਲ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤਾ ਜਾਣੋ, ਹੇ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੇ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ। ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਭਿਆਸ ਠੀਕ ਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕ-ਥਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਧਾਰਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ' ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਿਆਕਤ, ਸਰਵੋਤਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਜਾਣੇ। ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਅਭਿਆਸ, ਚਾਹੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਾਰਣਾ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅਦ੍ਵੈਤਾ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਛੂਹਦਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ। ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਉਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਨ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰੀਯਾਮੀ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਸਰਵੋਤਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼, 'ਧੁਨੀ-ਬ੍ਰਹਮਨ' ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਨੰਦਮਈ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ 'ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਡੋਲ, ਅਜਨਮਾ, ਸ਼ੁੱਧ, ਤੇ 'ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਤੋਂ ਥਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਧੁਨੀ-ਸਰੂਪ, ਅਤੁੱਲनीय, ਤੇ ਅਰਧ-ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। 'ਮ' ਅੱਖਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਅਰਧ-ਅੱਖਰ ਸਰਵੋਤਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ, ਅਡੋਲ, ਤੇ ਅਮਰ ਹੈ।