ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸੁਣੋ—ਕਈ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਵੇਂ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੰਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਮਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹਰੀ ਵੱਲ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਰੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੋਖਸ਼ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਧਨ—ਆਸਨ—ਦੀ ਸਹੀ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਛੂਆ, ਵਜਰ, ਸ਼ੂਕਰ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀ ਖਾਲ ਵਾਲੇ ਆਸਨ; ਬਲਦ, ਸੱਪ, ਮੱਛੀ, ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਅਰਧ ਚੰਦ ਆਸਨ; ਮਕਰ, ਤ੍ਰੈਪਥ, ਲੱਕੜ ਦਾ, ਸਥਾਣੁ ਅਤੇ ਵੈਕਾਰਣਿਕ ਆਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੀਹ ਆਸਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਵੇ, ਦੁਆਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਵਲੀਆਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਤਾਂ 'ਅਗਰਭ', ਅਤੇ ਜੇ ਧਿਆਨ ਸਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਸਗਰਭ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਸੂਰਯ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਆਦਿ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਸੱਜਣ ਮਨੁੱਖ ਸੱਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੂਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੁੰਭਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸ਼ੂਨ્યਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ। ਜੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਯੋਗੀ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਿਆਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਨਾ ਧਾਰਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਟੱਲ ਆਧਾਰ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੈ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਨੇਊ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਯਕਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਜਾਣੋ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਤਮ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਾਰਣਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਇਸ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਹਰੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੋਗੀ ਕੁਝ ਸੁੰਘਦਾ, ਛੂਹਦਾ ਜਾਂ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।