ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਅਧ੍ਯਯਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, "ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ?" ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਮੌਕੇ ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੇ ਕੋਈ ਆਹੂਤੀ ਰਾਖ ਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਲਗਾਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਰੀਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਓਹ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਭੰਡੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਚੰਨਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਲੀਨ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਭੰਡੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਾਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਟੱਲ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਓਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਾਓਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਛੁਆ, ਵਜਰ, ਸੂਅਰ, ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਆਸਨ; ਵੱਛ, ਸੱਪ, ਮਛੀ, ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਅਰਧ-ਚੰਦ ਆਸਨ; ਮਕਰ, ਤ੍ਰੈਪਥ, ਲੱਕੜ, ਸਥਾਣੁ, ਅਤੇ ਵੈਕਾਰਣਿਕ ਆਸਨ—ਇਹ ਤੀਹ ਆਸਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਨਣ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਭਿਆਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ, ਦੁਵਿਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਚੁਪ ਚਾਪ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—ਅਗਰਭ (ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਅਤੇ ਸਗਰਭ (ਧਿਆਨ ਨਾਲ)। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਉਤਪਤਿ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੋ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਨੱਕ ਨਾਲ ਸਾਹ ਭਰਨਾ 'ਪੂਰਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ 'ਕੁੰਭਕ' ਹੈ। 'ਸ਼ੂਨ੍ਯਕ' ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਣਾ 'ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ' ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਸਨ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕਦੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖਣਾ 'ਧਾਰਣਾ' ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੰਵਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕੰਡੇ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ। ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਨੇਊ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ।