ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਮਾਰਗ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਬੈਠ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀਆਂ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਥਰਵਣ ਵੇਦ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਵੈਤ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਚਾ ਰੂਪ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਪੂਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਵVedanta ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ ਹੋਣਾ। ਜਦ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਾਣਨਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਜਰ ਅਮਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਮਾਇਆ ਅਵਿਚਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਅੰਗ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰੋਮਣੀ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰਨਾ — ਇਹ ਯਮ ਹਨ। ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਉੱਚਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ — ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨੀ। ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੋਰੀ ਹੈ; ਨਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ, ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਹਾਰ ਨਾ ਲੈਣਾ — ਇਹ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨਾ — ਇਹ ਗੁਣ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ — ਇਹ ਅਨਸੂਯਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਿਆਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮਕਸਦ — ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ — ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।