ਪਿਆਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਮਝ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਕਰਮ ਯੋਗ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗਿਆਨ ਯੋਗ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਯੋਗ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਯੋਗਾਂ ਵਿਚ, ਇਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਰੱਖਣਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਪਾਖੰਡ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—all ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਯੋਗ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ—even ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਭੀ—ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕੀ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਦਾ ਨਿਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੇ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਥਰਵਣ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ "ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਜਾਣੋ।" ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਨੀਚਾ ਰੂਪ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਵਿਅਕਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਰਬਸੰਪੂਰਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਅਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਇਹੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਚਤ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।