ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫਾਂ ਭੋਗਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। “ਮੁਕਤੀ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਤਕਲੀਫਾਂ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?” ਇੱਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਖੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਸੁਣੋ—ਹਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੁ, ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਂ, ਅਜਰ, ਅਬਿਨਾਸੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੁਖ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਰਗਟ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਾਸਟਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਯਾਲੁ, ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰੀ, ਜੋ ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ ਨ ਮੌਤ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਉੱਚਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਗਿਆਨ-ਮਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਸਦਾ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਹੇ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੈ।” “ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਭਕਤੀ ਹੈ?” ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਮਝ, ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਯੋਗ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕਰਮ ਯੋਗ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਣ। ਕੇਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਕਤੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਅਤੇ ਦਯਾ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਭਕਤੀ, ਗਿਆਨ, ਦਯਾ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ—ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।