ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਨ ਕਮਾਉਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਮਾਇਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਖਰਚ ਜਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਈਰਖਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਹਥਿਆਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਵਧੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗਾ?” ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, “ਘੋੜਾ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਗਾਂਵਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ?” ਫਿਰ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਲ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਫ਼ਸਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਾਕਮ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਵੀ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸਾਰੇ ਆਲਸੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ! ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ?” ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: “ਮੌਤ ਕਦੋਂ ਆਵੇਗੀ? ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਘਰ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਗੇ? ਇਹ ਸਭ ਕਿਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਵੇਗਾ?” ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ ਹੋਰ ਲੈ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ?” ਲਗਾਵਟ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਤੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਮੌਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਪਲੰਗ ਤੇ ਕਦੇ ਮੰਜੇ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਸਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੇਗੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਇੂ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਮੂਰਖ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹਾਏ! ਅਗਿਆਨੀ, ਵੱਡੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੰਡਾਲ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਾਪੀ, ਮੂਰਖ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨਾਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ? ਜਦ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਲਈ ਭਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਦੁੱਖ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ—ਹਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ, ਅਜਰ ਅਮਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਵਾਸ ਲਈ ਅਮਰ ਆਸਥਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸਰਬਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਕੰਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ।