ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਪੁੰਨੀਆਂ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿਚ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਚੁਹੜੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਸਫਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਕੁੰਭਾਰ, ਲੁਹਾਰ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੁਲਾਹੇ, ਦਰਜ਼ੀ, ਤਪਸਵੀ, ਭਿਖਾਰੀ, ਧੋਬੀ, ਲੇਖਕ, ਨੌਕਰ, ਦਾਸ, ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅੰਧ, ਲੰਗੜੇ, ਲੂਲੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਹੀਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੁਖਾਰ, ਤਾਪ, ਠੰਢ, ਬਲਗਮ, ਗੰਢਾਂ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਗਰਭ, ਪਾਸੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਰਦ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਬੀਜ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਰਮ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੀਵ ਵੀ ਬੀਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ ਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੰਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਂਗਲ ਦੇ ਪਰਮਾਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ, ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਕਾਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਖ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਖਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਭੀ ਦੀ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇਹ ਜੀਵ ਗੰਦੇ ਪਿਸਾਬ, ਗਰਭ ਦੀਆਂ ਰੱਸਾਂ, ਖੂਨ, ਹੱਡੀਆਂ, ਕੀੜੇ, ਚਰਬੀ, ਮੱੱਜਾ, ਲੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਖਾਣੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—"ਹਾਏ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਾਪੀ ਹਾਂ! ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰ, ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤ, ਪਤਨੀ, ਘਰ, ਖੇਤ, ਧਨ, ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਮੋਹਵਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਨ ਤੇ ਖੇਤ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ, ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਅੰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਾ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਿਆ। ਹੁਣ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—"ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੀ ਗਈਆਂ। ਹਾਏ! ਇਹ ਪੀੜਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਨੌਕਰ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਲਈ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਲਿਆ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤਾਵਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—"ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਤ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼, ਸੱਪ, ਮੁਨੀ ਤੇ ਕਿੰਨਰ—all ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਟੱਲ ਜੰਜੀਰ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਘਰ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।" ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ! ਜਨਮ ਵੇਲੇ, ਗਰਭ ਵਿਚ ਪਿਆ ਜੀਵ ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ, ਜਨਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕੱਠੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਕਰਕੇ, ਜਨਮ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਲ-ਮੂਤ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਰੋਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਮੱਖੀਆਂ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਬਚਪਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਂ, ਪਿਓ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਲੋਂ ਮਾਰ ਖਾਣਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਘਰ-ਘਰ, ਮਿੱਟੀ, ਰਾਖ ਜਾਂ ਮੈਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ, ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਕਰਨਾ, ਮੈਲਾ ਰਹਿਣਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਧਨ ਕਮਾਉਣ, ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਖਰਚ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਮਨ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਈਰਖਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਤੇ ਪਤਨੀ ਹੜਪਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦੀ ਫਿਕਰ, ਫਜੂਲ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾ ਵਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਘਰਵਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗੀ? ਘੋੜਾ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਗਾਂਵਾਂ ਕਿਉਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ? ਫਸਲ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੋਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਆਲਸੀ ਤੇ ਅਥਿਰ ਹਨ।" ਇੰਝ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹਾਏ ਨਸੀਬ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਐਸਾ ਬੇਨਸੀਬ ਬਣਾਇਆ?" ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ, ਅੱਖਾਂ ਫਿੜੀਆਂ ਤੇ ਧੁੰਦਲੀਆਂ, ਗਲਾ ਬਲਗਮ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਡਾਂਟ ਪੈਂਦੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ, "ਮੌਤ ਕਦ ਆਉਣੀ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਘਰ, ਖੇਤ, ਧਨ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਣਗੇ? ਇਹ ਸਭ ਕਿਸਦੇ ਹੱਥ ਆਵੇਗਾ?" ਜਦ ਧਨ ਦੂਜਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ? ਮੋਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਤੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ, ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ, ਖੱਟ ਤੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ, ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਹੱਥ ਪੈਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਰੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਕਿਸਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੇਗੀ, ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ, ਗਲਾ ਰੁਕਿਆ, ਜਦ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਆ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਨਰਕ ਆਦਿ ਰੂਪ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਰਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੱਡੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਮੂਰਖ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਸਚਤ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਜੀਵਤ ਹੀ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹਾਏ! ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇੱਕ ਚੰਡਾਲ ਵੀ, ਜੇ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।