ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ—ਚਾਹੇ ਪਾਪੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਤਮਾ—ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁਗ ਬੀਤ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹਰ ਕਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਭੋਗਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਰਚਦੀ, ਸੰਭਾਲਦੀ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਜੜ (ਅਚਲ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਦ ਉਹ ਅਚਲ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਬੀਜ ਪੱਕਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਸੁੱਜਣ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਜੜ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੜਾਂ ਤੋਂ ਅੰਕੂਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੱਤੇ, ਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਤਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੰਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਫਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਫੁੱਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ ਤੋਂ ਚਿਲਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਚਿਲਕੇ ਵਿਚ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਪੌਦੇ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਭਾਗ ਚਿਲਕੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਵਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਜੀਵ ਕੀੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਧੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਤੇ ਅੱਧੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਠੰਢ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਤਰਸੇ ਹੋਏ, ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਪਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੋਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹਨ, ਨਿਕੰਮੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਦਾ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਪਿਆਸੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਾਹ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਜੜਾਂ, ਗੰਠੀਆਂ ਤੇ ਫਲ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਹਵਾ, ਮਾਸ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਦਾ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਆਪਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਭਾਰੀ ਬੋਝਾ ਢੋਣਾ, ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣਾ, ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ, ਹਲ ਵਿੱਚ ਜੋਤੇ ਜਾਣਾ ਆਦਿ। ਪਰ, ਖਾਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦ ਕੋਈ ਚਮੜੀ-ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਚੁਹੜ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਝਾੜੂ ਵਾਲਾ, ਕੁੰਭਾਰ, ਲੁਹਾਰ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ, ਜੁਲਾਹਾ, ਦਰਜ਼ੀ, ਸਾਧੂ, ਭਿਖਾਰੀ, ਧੋਬੀ, ਲੇਖਕ, ਨੌਕਰ, ਦਾਸ, ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਅੰਗ-ਹੀਣ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਖਾਰ, ਗਰਮੀ, ਠੰਢ, ਬਲਗਮ, ਗੰਢ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਗਰਭ, ਪਾਸਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬੀਜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਬੀਜ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇ ਰਕਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗੰਦੇ ਲੋਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਦੇ ਚੌੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ, ਝਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਖਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਭੀ ਦੀ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਿਸਾਬ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਖੂਨ, ਹੱਡੀਆਂ, ਕੀੜਿਆਂ, ਚਰਬੀ, ਮੱਤ, ਰਗਾਂ, ਵਾਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਗੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿੱਖੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: “ਹਾਏ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਾਪੀ ਹਾਂ! ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਘਰਾਂ, ਖੇਤਾਂ, ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਚੋਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਹੁਣ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਾਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਏ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈ ਲਈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਸਰੀਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਹ ਜੀਵ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਸੱਪ, ਮੁਨੀ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਸਹਿਣਯ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਇਸ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜਦ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਜੀਵ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫ਼ੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਜਨਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਕਰਕੇ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਉਹ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ, ਹੁਣ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਖ਼ਾਨ ਤੇ ਪਿਸਾਬ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਰੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਧ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਕਈ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਨਾ ਕਿ ਮੱਖੀਆਂ, ਮੱਛਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਮਾਂ, ਪਿਉ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੂੜ, ਰਾਖ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ, ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਨਾ, ਗੰਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਾ ਸਕਣਾ। ਫਿਰ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਕਮਾਉਣ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਖੋ ਜਾਣ ਜਾਂ ਖਰਚ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਨ ਕਾਮ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਲਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: “ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗਾ? ਘੋੜਾ ਕਿਧਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ? ਗਾਂਵਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ? ਸਮਝ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਫਸਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਸਭ ਆਲਸੀ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ, ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: “ਹਾਏ ਨਸੀਬ! ਮੈਨੂੰ ਐਨਾ ਅਭਾਗਾ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ?” ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ, ਖੰਘ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਮਲਿਨ ਤੇ ਡੋਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਬਲਗਮ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਝਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: “ਮੌਤ ਕਦ ਆਵੇਗੀ? ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਘਰ, ਖੇਤ, ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਣਗੇ? ਇਹ ਕਿਸਦੇ ਹੱਥ ਆਉਣਗੇ?” “ਜੇ ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਲੈ ਲਈ ਗਈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਣਗੇ?” ਮੋਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਤੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ, ਪਲੰਗ ਤੋਂ ਖਟ ਤੇ ਖਟ ਤੋਂ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਮਾੜੇ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰੁੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।