ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਾਲਿਆ-ਪੋਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਮੂਰਖ, ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਧਨਵਾਨ—ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਜੂਠੇ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਯਮਦੂਤ, ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ। ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਆਦਿ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਸਮਝਾਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਵਾਹ, ਵਧੀਆ! ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗੂਪਤ ਰਾਜ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਨੰਤ, ਸਰਬੋਤਮ ਤੇ ਨਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਤ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜੜਤੂਕ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ—ਚਾਹੇ ਪਾਪ ਜਾਂ ਪੁੰਨ—ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁੱਗ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਣ। ਨਿਤ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਰਚਦਾ, ਸੰਭਾਲਦਾ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਗਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ। ਜੋ ਜੀਵ 'ਅਚਲ' ਜਾਂ ਜੜਤੂਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੜਤੂਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਪਾਣੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਸੂਜਦੇ ਹਨ, ਜੜ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਜੜ ਤੋਂ ਅੰਕੂਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੱਤੇ, ਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਤਣੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਫੁੱਲ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ ਤੋਂ ਛਿਲਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭੋਗਤਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਪੌਦੇ ਦੀ ਸਰਤਾ ਛਿਲਕੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਵਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੋਗਤਾ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਕੀੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਧੀ ਪਲ ਜਿੰਨਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਭਾਰੀ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਠੰਢ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੀੜਤ, ਸਦਾ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਤਰਸੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੋਂ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਦਾ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਤਰਸੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਕੁਝ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤੇ ਗੰਦਗੀ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਜੜਾਂ, ਗਠੀਆਂ, ਫਲ, ਤੇ ਸਦਾ ਹੋਰ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਡਜ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਹਵਾ, ਮਾਸ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ। ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਆਪਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਢੋਣਾ, ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣਾ, ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ, ਹਲ ਵਿੱਚ ਜੋਤੇ ਜਾਣਾ ਆਦਿ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚਮੜੀ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ, ਚੁਹੜ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਭੰਗੀ, ਕੁੰਭੀ, ਲੁਹਾਰ, ਸੁਵਰਣਾ, ਜੁਲਾਹਾ, ਦਰਜ਼ੀ, ਤਪਸਵੀ, ਭਿਖਾਰੀ, ਧੋਬੀ, ਲੇਖਕ, ਨੌਕਰ, ਅਧੀਨ, ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਰੋਗੀ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਬੁਖਾਰ, ਗਰਮੀ, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਗੰਢ, ਪੈਰ, ਅੱਖ, ਸਿਰ, ਗਰਭ, ਪਾਸ਼, ਆਦਿ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀਰਜ ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਰਮ ਦੇ ਜੋਰ ਤੇ, ਜੀਵ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਕਤ-ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਂਗਲ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੋਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਨਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਨਖਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਭੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗੰਦੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਖੂਨ, ਹੱਡੀਆਂ, ਕੀੜਿਆਂ, ਚਰਬੀ, ਮੱੱਜਾ, ਨਸਾਂ, ਵਾਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਗੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੇ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਹਾਏ! ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਾਪੀ ਹਾਂ! ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਪਤਨੀ, ਘਰ, ਖੇਤ, ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ, ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਰਵਿਰਤੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਚੋਰੀ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ, ਫਿਰ ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਹੁਣ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।' ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਾਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਜੋਰ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਚਲੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਏ, embodied beings ਲਈ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਨੌਕਰਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਅਨੇਕਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।