ਧਰਮਕਥਾ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਇਕ ਜਨ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਚਲਾ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੋਗਵਿਲਾਸੀਆਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਉਚਿਤ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿਵਾਈ। ਪਰ ਜਦ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੋਣ, ਉਠਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਕਾਰੀ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ, ਜੋ ਅੰਜਨਾ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਲੰਮੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ, ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਦ ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਹੋ ਪਾਪੀਓ, ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇਓ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕੋ! ਤੂੰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਧਨ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਾਲਿਆ-ਪੋਸਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਪ ਕੀਤੇ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।” ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਮੂਰਖ, ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਧਨਵਾਨ, ਜਦ ਉਹ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਦੂਤ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਣੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਉਠਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁੰਨਿਆਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।” ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। “ਵਾਹ, ਵਾਹ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ! ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਨੰਤ, ਪਰਮ ਤੇ ਸਦਾ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਧਾਰੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਹੈ। ਹੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਤਿੰਨ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਨਾਰਦਨ ਫੇਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਪਾਪੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ—ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਭੋਗਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਰੱਖਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।” ਜੋ ਜੀਵ 'ਸਥਾਵਰ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਦ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਪੱਕਦੇ ਹਨ, ਫੁਲਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਜੜ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਜੜ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਕੂਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੱਤੇ, ਡੰਡੀਆਂ, ਤੇ ਤਣੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੋਂ ਫੁੱਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਛਿਲਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਪੌਦੇ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਸ਼ ਛਿਲਕੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਚੌਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਜੀਵ ਕੀੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਧਾ ਪਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਠੰਢ, ਹਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਪਿਆਸੇ, ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਪਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਅਰਥ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਦਾ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਪਿਆਸੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਾਹ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਜੜਾਂ, ਗਠੇ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਕੁਝ ਹਵਾ, ਮਾਸ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂ ਬਣਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ, ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਢੋਣਾ, ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣਾ, ਮਾਰੇ ਜਾਣਾ, ਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤੇ ਜਾਣਾ ਆਦਿਕ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।