ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ, ਜੋ ਬੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਈ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਜਦ ਤੱਕ ਸਵੈਮ ਹਰੀ ਸੁੱਤੇ ਰਹੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਪਲਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਐਸੇ ਤੀਹ ਪਲਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਘਟਿਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤੀਹ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁੱਗ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਨਵੰਤਰੀ, ਇਕੱਤਰ (71) ਐਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਾ ਤੇ ਸਾਲ ਉਸ ਸਰਜਨਹਾਰ ਲਈ ਵੀ ਸਮਝੋ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰੀ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਚਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਤੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਕਲਪਣਯੋਗ ਤੇ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਨਿਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਇੱਕੋ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ। ਮੈਂ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਆਦਿ ਦੇਵ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਵੋ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਹਰੀ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ: “ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਉਹ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਭਗਤ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਾਗਵਤ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਭਾਗਵਤ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਥਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗਤ ਪਾਲਕ ਹਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।