କରଣାନି ଚ ସିଦ୍ଧିନା ନ କୃତିଃ କରଣୈର୍ଵିନା
କରଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନର ଉପକରଣ; କରଣ ଛଡ଼ା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଚେଷ୍ଟନ୍ତେ କାର୍ଯମାଲଂବ୍ଯ ଵିଭୁତ୍ଵାତ୍କରଣାନି ତୁ
କରଣମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ତେଭ୍ଯୋ ଭୂତାନ୍ଯେକଗୁଣାନ୍ଯାଖ୍ଯାତାନି ଭଵନ୍ତି ହି
ଏମାନଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଗୁଣ ଥିବା ପଞ୍ଚଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ରୂପଂ ତ୍ରିଷୁ ରସଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵଯୋର୍ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷିତୌ ତଥା
ତିନିଟିରେ ରୂପ, ଦୁଇଟିରେ ରସ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧ ଥାଏ।
ପାକଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରହଶ୍ଚୈଵ ଧାରଣଂ ଚେତି କଥ୍ଯତେ
ରନ୍ଧନ, ସଂଗ୍ରହ ଏବଂ ଧାରଣ — ଏହିଗୁଡିକୁ କହାଯାଏ।
ଭାସ୍ଵଦଗ୍ନୌ ଜଲେ ଶୁକ୍ଲଂ କ୍ଷିତୌ ଶୁକ୍ଲାଦ୍ଯନେକଧା
ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଧଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଏକାଧିକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।
ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷିତାଵସୁରଭିଃ ସୁରଭିଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧକୁ 'ସୁରଭି' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଭୂତସ୍ଯ ତୁ ଵିଶେଷୋ ଽଯଂ ଵିଶେଷରହିତଂ ତୁ ତତ୍
ଭୂତର ବିଶେଷତା ଏହି; ଯାହାରେ ବିଶେଷତା ନାହିଁ, ସେହି ଭୂତ।
ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ — ଚଳନ ଓ ଅଚଳ — ପଞ୍ଚଭୂତର ତିଆରି।
ଦେହେ ଽସ୍ଥିମାଂସକେଶତ୍ଵଙ୍ନଖଦନ୍ତାଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵାଃ
ଦେହରେ ହାଡ, ମାଂସ, କେଶ, ଚମ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱର।
ହୃଦି ପଙ୍କ୍ତୌ ଦୃଶୋଃ ପିତ୍ତେ ତେଜସ୍ତଦ୍ଧର୍ମଦର୍ଶନାତ୍
ହୃଦୟ, ପାଚନ ନଳୀ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପିତ୍ତରେ ତେଜ ତତ୍ତ୍ୱ ତାହାର ଗୁଣରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଯତ୍ସର୍ଵାସୁ ନାଡୀଷୁ ଗର୍ଭଵୃତ୍ଯନୁଷଙ୍ଗତଃ
ଦେହର ସମସ୍ତ ନାଳୀରେ, ଗର୍ଭର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଆକାଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ପ୍ରତ୍ଯାତ୍ମନିଯତଂ ଭୋଗଭେଦତୋ ଵ୍ଯଵସୀଯତେ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଭୋଗର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ଦେହେଷୁ କର୍ମଵଶତଃ ସର୍ଵେଷୁ ଵିଚରନ୍ତି ହି
କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଏହି ଭୂତଗୁଡିକ ଚଳିଥାନ୍ତି।
ଅଶୁଦ୍ଧାଧ୍ଵାମତୋ ହ୍ଯେଷ ଧରଣ୍ଯାଦିକଲାଵଧିଃ
ଅଶୁଦ୍ଧ ମାର୍ଗରୁ ଏହା ପୃଥିବୀ ଆଦି ଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।
ସ୍ଥାଵରା ଗିରିଵୃକ୍ଷାଦ୍ଯା ଜଙ୍ଗମସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ପୁନଃ
ଅଚଳ ଜୀବମାନେ — ପାହାଡ଼, ଗଛ ଆଦି; ଚଳନ ଜୀବମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର।
ଚରାଚରେଷୁ ଲକ୍ଷାଣାଂ ଚତୁରାଶୀତିଯୋନଯଃ
ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଅଶୀ ଲକ୍ଷ ଯୋନି ଅଛି।
ପ୍ରାପ୍ନୋତି କର୍ମଵଶତଃ ପରଂ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧକମ୍
କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଜୀବ ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରିଥିବା ଉତ୍ତମ ଦେହ ପାଇଥାଏ।
ମହାପୁଣ୍ଯଵଶେନୈଵ ଜନିର୍ଭଵତି ଦୁର୍ଲଭା
ମହାପୁଣ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ ଲାଭ ହୁଏ।
ବିନ୍ଦୁରେକଃ ପ୍ରଵିଶତି ଯଦା ଗର୍ଭେ ଦ୍ଵଯାତ୍ମକଃ
ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ଦୁଇ ପ୍ରକୃତିର ହେଇଯାଏ।
ମଲକର୍ମାଦିପାଶେନ କଶ୍ଚିଦାତ୍ମା ନିଯନ୍ତ୍ରିତଃ
ମଳ, କର୍ମ ଆଦି ପାଶରେ କିଛି ଆତ୍ମା ବାନ୍ଧି ରହିଥାଏ।
ଅଥ ତତ୍ରାହୃତୈର୍ମାତ୍ରା ପାନାନ୍ନାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ପୋଷିତଃ
ତାପରେ ମାତା ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ମାପରେ ଗର୍ଭରେ ପୋଷିତ ହୁଏ।
ଦୁଃଖାଦ୍ଯଃ ପୀଡିତଶ୍ଚୈଵାଚ୍ଛନ୍ନଦେହୋ ଜରାଯୁଣା
ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡିତ, ଜରାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଶରୀର ଢାକି ରହିଛି।
ସ୍ମରଂସ୍ତିଷ୍ଟତି ଦୁଃଖାତ୍ମାପୀଡ୍ଯମାନୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଚିତ୍ତ ନେଇ, ପୁନିପୁନି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ।
ସଂପୀଡିତୋ ନିଃସରତି ଯୋନିଯନ୍ତ୍ରାଦଵାଙ୍ମୁଖଃ
ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅତି ଦବାଯାଇ, ଜନ୍ମ ପଥରୁ ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନକୁ କରି ବାହାରିଯାଏ।
ତତଃ କ୍ରମେଣ ସ ଶିଶୁର୍ଵର୍ଧମାନୋ ଦିନେଦିନେ
ତାପରେ ଦିନକୁ ଦିନ, ସେ ଶିଶୁ ଦୀରେ ଦୀରେ ବୃଦ୍ଧି ହେଉଛି।
ଏଵଂ କ୍ରମେଣ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ଦେହିନାଂ ଦେହସଂଭଵଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଏହି ଜଗତରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଶରୀର ଜନ୍ମ ଅନୁକ୍ରମରେ ହୁଏ।
ଯସ୍ତାରଯତି ନାତ୍ମାନଂ ତସ୍ମାତ୍ପାପତରୋ ଽତ୍ର କଃ
ଏଠାରେ ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିନଥିବା ଜଣେ ଚାଏଁ ଅଧିକ ପାପୀ କିଏ ଅଛି?
ପଶ୍ଵାଦୀନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସାଧାରଣମିତୀରିତମ୍
ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦଶା ସାଧାରଣ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି।
ମନୁଷ୍ଯାଣାମଯଂ ଧର୍ମଃ ରଵବନ୍ଧଚ୍ଛେଦନାତ୍ମକଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଧର୍ମ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।