ମହତ୍ତତ୍ତଵାଦହୄଙ୍କାରୋ ଜାତଃ ସଂରଂଭଵୃତ୍ତିମାନ୍
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା।
ସତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଗୁଣଭେଦେନ ସ ପୁନସ୍ତ୍ରିଵିଧୋ ଭଵେତ୍
ସେଇ ଅହଂକାର ଗୁଣମାନଙ୍କର ଦୁଇପ୍ରକାର ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ତିନିପ୍ରକାର ହୁଏ।
ତତ୍ର ତୈଜସତୋ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନସା ସହ
ତେଉଁ ତେଜସ୍ୱୀ ଭାଗରୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାଜସାଞ୍ଚ କ୍ରିଯାହେତୋସ୍ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ
ରଜୋଗୁଣରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇଚ୍ଛାରୂପଂ ଚ ସଂକଲ୍ପଵ୍ଯାପାରଂ ତତ୍ର ଵୈ ମନଃ
ଏଠି, ମନ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂକଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ବହିଃ କରଣଭାଵେନ ସ୍ଵୋଚିତେନ ଯତଃ ସଦା
ଏହା ସଦା ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ବାହାରୁ କରଣ ଭାବେ କାମ କରେ।
କରୋତ୍ଯନ୍ତଃସ୍ଥିତଂ ଭୂଯସ୍ତତୋ ଽନ୍ତଃ କରଣଂ ମନଃ
ଏହା ଅନ୍ୟ କରଣମାନଠାରୁ ଅଧିକ ଭାବେ ଭିତରେ କାମ କରେ, ତେଣୁ ମନକୁ ଅନ୍ତଃକରଣ କୁହାଯାଏ।
ଇଚ୍ଛାସଂରଂଭବୋଧାଖ୍ଯା ଵୃତ୍ତଯଃ କ୍ରମତୋ ଽସ୍ଯ ତୁ
ଏହାର କ୍ରମକ୍ରମେ ଇଚ୍ଛା, ଆରମ୍ଭ ଓ ଜ୍ଞାନ — ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି।
ଗ୍ରାହ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଷଯା ହ୍ଯେଷାଂ ଜ୍ଞେଯାଃ ଶବ୍ଦାଦଯୋ ମୁନେ
ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଉଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ମୁନି।
ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୂପସ୍ଥାସ୍ତୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯପି
ବାକ୍, ହାତ, ପାଉଁ, ପିଛୁଳି ଓ ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ — ଏମାନେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
କରଣାନି ଚ ସିଦ୍ଧିନା ନ କୃତିଃ କରଣୈର୍ଵିନା
କରଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନର ଉପକରଣ; କରଣ ଛଡ଼ା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଚେଷ୍ଟନ୍ତେ କାର୍ଯମାଲଂବ୍ଯ ଵିଭୁତ୍ଵାତ୍କରଣାନି ତୁ
କରଣମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ତେଭ୍ଯୋ ଭୂତାନ୍ଯେକଗୁଣାନ୍ଯାଖ୍ଯାତାନି ଭଵନ୍ତି ହି
ଏମାନଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଗୁଣ ଥିବା ପଞ୍ଚଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ରୂପଂ ତ୍ରିଷୁ ରସଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵଯୋର୍ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷିତୌ ତଥା
ତିନିଟିରେ ରୂପ, ଦୁଇଟିରେ ରସ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧ ଥାଏ।
ପାକଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରହଶ୍ଚୈଵ ଧାରଣଂ ଚେତି କଥ୍ଯତେ
ରନ୍ଧନ, ସଂଗ୍ରହ ଏବଂ ଧାରଣ — ଏହିଗୁଡିକୁ କହାଯାଏ।
ଭାସ୍ଵଦଗ୍ନୌ ଜଲେ ଶୁକ୍ଲଂ କ୍ଷିତୌ ଶୁକ୍ଲାଦ୍ଯନେକଧା
ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଧଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଏକାଧିକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।
ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷିତାଵସୁରଭିଃ ସୁରଭିଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧକୁ 'ସୁରଭି' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଭୂତସ୍ଯ ତୁ ଵିଶେଷୋ ଽଯଂ ଵିଶେଷରହିତଂ ତୁ ତତ୍
ଭୂତର ବିଶେଷତା ଏହି; ଯାହାରେ ବିଶେଷତା ନାହିଁ, ସେହି ଭୂତ।
ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ — ଚଳନ ଓ ଅଚଳ — ପଞ୍ଚଭୂତର ତିଆରି।
ଦେହେ ଽସ୍ଥିମାଂସକେଶତ୍ଵଙ୍ନଖଦନ୍ତାଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵାଃ
ଦେହରେ ହାଡ, ମାଂସ, କେଶ, ଚମ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱର।
ହୃଦି ପଙ୍କ୍ତୌ ଦୃଶୋଃ ପିତ୍ତେ ତେଜସ୍ତଦ୍ଧର୍ମଦର୍ଶନାତ୍
ହୃଦୟ, ପାଚନ ନଳୀ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପିତ୍ତରେ ତେଜ ତତ୍ତ୍ୱ ତାହାର ଗୁଣରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଯତ୍ସର୍ଵାସୁ ନାଡୀଷୁ ଗର୍ଭଵୃତ୍ଯନୁଷଙ୍ଗତଃ
ଦେହର ସମସ୍ତ ନାଳୀରେ, ଗର୍ଭର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଆକାଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ପ୍ରତ୍ଯାତ୍ମନିଯତଂ ଭୋଗଭେଦତୋ ଵ୍ଯଵସୀଯତେ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଭୋଗର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ଦେହେଷୁ କର୍ମଵଶତଃ ସର୍ଵେଷୁ ଵିଚରନ୍ତି ହି
କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଏହି ଭୂତଗୁଡିକ ଚଳିଥାନ୍ତି।
ଅଶୁଦ୍ଧାଧ୍ଵାମତୋ ହ୍ଯେଷ ଧରଣ୍ଯାଦିକଲାଵଧିଃ
ଅଶୁଦ୍ଧ ମାର୍ଗରୁ ଏହା ପୃଥିବୀ ଆଦି ଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।
ସ୍ଥାଵରା ଗିରିଵୃକ୍ଷାଦ୍ଯା ଜଙ୍ଗମସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ପୁନଃ
ଅଚଳ ଜୀବମାନେ — ପାହାଡ଼, ଗଛ ଆଦି; ଚଳନ ଜୀବମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର।
ଚରାଚରେଷୁ ଲକ୍ଷାଣାଂ ଚତୁରାଶୀତିଯୋନଯଃ
ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଅଶୀ ଲକ୍ଷ ଯୋନି ଅଛି।
ପ୍ରାପ୍ନୋତି କର୍ମଵଶତଃ ପରଂ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧକମ୍
କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଜୀବ ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରିଥିବା ଉତ୍ତମ ଦେହ ପାଇଥାଏ।
ମହାପୁଣ୍ଯଵଶେନୈଵ ଜନିର୍ଭଵତି ଦୁର୍ଲଭା
ମହାପୁଣ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ ଲାଭ ହୁଏ।
ବିନ୍ଦୁରେକଃ ପ୍ରଵିଶତି ଯଦା ଗର୍ଭେ ଦ୍ଵଯାତ୍ମକଃ
ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ଦୁଇ ପ୍ରକୃତିର ହେଇଯାଏ।