ସଂବନ୍ଧାତ୍କାରଣାଦ୍ଯୈସ୍ତଦ୍ଭୋଗୌତ୍ସୁକ୍ଯେନ ଚୋଦନାତ୍
ଉପକରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଓ ଭୋଗ ଆଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରେରିତ ହୁଏ।
ଅକର୍ତୃତ୍ଵାଭ୍ଯୁପଗମେ ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵାଖ୍ଯା ଵୃଥାସ୍ଯ ତୁ
ଯଦି କୌଣସି କାର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ତେବେ ଭୋଗକାରୀ ବୋଲି ତାହାକୁ କୁହିବା ଅର୍ଥହୀନ।
କର୍ତୃତ୍ଵରହିତେ ପୁଂସି କରଣାଦ୍ଯପ୍ରଯୋଜକେ
ଜେତେବେଳେ ପୁରୁଷରେ କୌଣସି କାର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ନାହିଁ, ଉପକରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ।
କରଣାଦିପ୍ରଯୋକ୍ତୃଆତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯଯୈଵାସ୍ଯ ସଂମତମ୍
ଉପକରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭୂମିକା କେବଳ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମାନ୍ୟତା ପାଏ।
ଯେନ ଭୋଗ୍ଯାଯ ଜନିତା ଭିଦ୍ଯଙ୍ଗେ ପୁରୁଷେ ପୁନଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା, ଭୋଗ ପାଇଁ ପୁନି ଦେହୀ ପୁରୁଷରେ ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଏଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵୈଶ୍ଚ ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵଦଶାଯାଂ କଲିତୋ ଯଦା
ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗକାରୀ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ,
କଲୈଵ ପ୍ରଶ୍ଚାଦଵ୍ଯକ୍ତଂ ସୂତେ ଭୋଗ୍ଯାଯ ଚାସ୍ଯ ତୁ
ଯେପରି ସମୟ ନିଜ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଅଦୃଶ୍ୟକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଏଠି ଘଟେ।
ଗୁଣାନାମଵିଭାଗୋ ଽତ୍ର ହ୍ଯାଧାରେ କ୍ଷ୍ମାଦିଭାଗଵତ୍
ଏଠି, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଧାରରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପୃଥକ୍ତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ମୁନି।
ତ୍ରଯ ଏଵ ଗୁଣା ହ୍ଯଷାମଵ୍ଯକ୍ତାଦେଵ ସଂଭଵଃ
ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟରୁ କେବଳ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଗୁଣତୋ ଧୀଶ୍ଚ ଵିଷଯାଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଵରୂପିଣୀ
ଗୁଣମାନରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା।
ମହତ୍ତତ୍ତଵାଦହୄଙ୍କାରୋ ଜାତଃ ସଂରଂଭଵୃତ୍ତିମାନ୍
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା।
ସତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଗୁଣଭେଦେନ ସ ପୁନସ୍ତ୍ରିଵିଧୋ ଭଵେତ୍
ସେଇ ଅହଂକାର ଗୁଣମାନଙ୍କର ଦୁଇପ୍ରକାର ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ତିନିପ୍ରକାର ହୁଏ।
ତତ୍ର ତୈଜସତୋ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନସା ସହ
ତେଉଁ ତେଜସ୍ୱୀ ଭାଗରୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ରାଜସାଞ୍ଚ କ୍ରିଯାହେତୋସ୍ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତୁ
ରଜୋଗୁଣରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇଚ୍ଛାରୂପଂ ଚ ସଂକଲ୍ପଵ୍ଯାପାରଂ ତତ୍ର ଵୈ ମନଃ
ଏଠି, ମନ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଂକଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ବହିଃ କରଣଭାଵେନ ସ୍ଵୋଚିତେନ ଯତଃ ସଦା
ଏହା ସଦା ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ବାହାରୁ କରଣ ଭାବେ କାମ କରେ।
କରୋତ୍ଯନ୍ତଃସ୍ଥିତଂ ଭୂଯସ୍ତତୋ ଽନ୍ତଃ କରଣଂ ମନଃ
ଏହା ଅନ୍ୟ କରଣମାନଠାରୁ ଅଧିକ ଭାବେ ଭିତରେ କାମ କରେ, ତେଣୁ ମନକୁ ଅନ୍ତଃକରଣ କୁହାଯାଏ।
ଇଚ୍ଛାସଂରଂଭବୋଧାଖ୍ଯା ଵୃତ୍ତଯଃ କ୍ରମତୋ ଽସ୍ଯ ତୁ
ଏହାର କ୍ରମକ୍ରମେ ଇଚ୍ଛା, ଆରମ୍ଭ ଓ ଜ୍ଞାନ — ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି।
ଗ୍ରାହ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଷଯା ହ୍ଯେଷାଂ ଜ୍ଞେଯାଃ ଶବ୍ଦାଦଯୋ ମୁନେ
ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଉଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ମୁନି।
ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୂପସ୍ଥାସ୍ତୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯପି
ବାକ୍, ହାତ, ପାଉଁ, ପିଛୁଳି ଓ ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ — ଏମାନେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
କରଣାନି ଚ ସିଦ୍ଧିନା ନ କୃତିଃ କରଣୈର୍ଵିନା
କରଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନର ଉପକରଣ; କରଣ ଛଡ଼ା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଚେଷ୍ଟନ୍ତେ କାର୍ଯମାଲଂବ୍ଯ ଵିଭୁତ୍ଵାତ୍କରଣାନି ତୁ
କରଣମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ତେଭ୍ଯୋ ଭୂତାନ୍ଯେକଗୁଣାନ୍ଯାଖ୍ଯାତାନି ଭଵନ୍ତି ହି
ଏମାନଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଗୁଣ ଥିବା ପଞ୍ଚଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ରୂପଂ ତ୍ରିଷୁ ରସଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵଯୋର୍ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷିତୌ ତଥା
ତିନିଟିରେ ରୂପ, ଦୁଇଟିରେ ରସ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧ ଥାଏ।
ପାକଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରହଶ୍ଚୈଵ ଧାରଣଂ ଚେତି କଥ୍ଯତେ
ରନ୍ଧନ, ସଂଗ୍ରହ ଏବଂ ଧାରଣ — ଏହିଗୁଡିକୁ କହାଯାଏ।
ଭାସ୍ଵଦଗ୍ନୌ ଜଲେ ଶୁକ୍ଲଂ କ୍ଷିତୌ ଶୁକ୍ଲାଦ୍ଯନେକଧା
ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଧଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଏକାଧିକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।
ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷିତାଵସୁରଭିଃ ସୁରଭିଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧକୁ 'ସୁରଭି' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଭୂତସ୍ଯ ତୁ ଵିଶେଷୋ ଽଯଂ ଵିଶେଷରହିତଂ ତୁ ତତ୍
ଭୂତର ବିଶେଷତା ଏହି; ଯାହାରେ ବିଶେଷତା ନାହିଁ, ସେହି ଭୂତ।
ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ — ଚଳନ ଓ ଅଚଳ — ପଞ୍ଚଭୂତର ତିଆରି।
ଦେହେ ଽସ୍ଥିମାଂସକେଶତ୍ଵଙ୍ନଖଦନ୍ତାଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵାଃ
ଦେହରେ ହାଡ, ମାଂସ, କେଶ, ଚମ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱର।