ମଧ୍ଯାଦ୍ଭଯଂ ଯଶୋ ମୃତ୍ଯୁଃ କ୍ଷଯଃ କୀର୍ତିଃ ସୁଖାସୁଖମ୍
ମଧ୍ୟରୁ ଭୟ, ଖ୍ୟାତିର ମୃତ୍ୟୁ, ହାନି, ପୁନଃ ଖ୍ୟାତି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯାଦିଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୂତ୍ପାତେଷୁ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏପରି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ଵିପ୍ର ଜ୍ଯୌତିଷଂ ତେ ସମାସତଃ
ଏହିପରି ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚ୍ଛନ୍ଦଃ ଶାସ୍ତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଚ୍ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ମାତ୍ରାଵର୍ଣଵିଭେଦେନ ତଚ୍ଚାପି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପୁନଃ
ମାତ୍ରା ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୁଣି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୁଏ।
କାରଣଂ ଛନ୍ଦସି ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ
ଚ୍ଛନ୍ଦର କାରଣକୁ ଚ୍ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ମଧ୍ଯଲୋ ରଗଣଶ୍ଵୈଵ ପ୍ରାନ୍ତ୍ଯଗଃ ସଗଣୋ ମତଃ
ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ଥିବା ଗଣକୁ 'ରଗଣ' କୁହାଯାଏ; ଶେଷରେ ଗଣ ଥିଲେ 'ସଗଣ' ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ତ୍ରିଲଘୁର୍ନଗଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତ୍ରିକା ଵର୍ଣଗଣା ମୁନେ
ତିନିଟି ଛୋଟ ମିଶିଥିବା ଗଣକୁ 'ନଗଣ' କୁହନ୍ତି; ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ ମିଶିଲେ ବର୍ଣ୍ଣଗଣ ହୁଏ, ହେ ମୁନି।
ସଂଯୋଗଶ୍ଚ ଵିସର୍ଗଶ୍ଚାନୁସ୍ଵାରୋ ଲଘୁତଃ ପରଃ
ଯଦି ସଂଯୋଗ, ବିସର୍ଗ ବା ଅନୁସ୍ୱାର ପରେ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ ମନାଯାଏ।
ପାଦଶ୍ଚତୁର୍ଥଭାଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଚ୍ଛେଦୋଯତିରୁଚ୍ଯତେ
ପଦର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗକୁ ପାଦ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିଭାଜନକୁ ବିରାମ ବୋଲନ୍ତି।
ତୁଲ୍ଯଲକ୍ଷଣତଃ ପାଦଚତୁଷ୍କେ ସମମୁଚ୍ଯତେ
ଚାରିଟି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ସମାନ ଥିଲେ, ଏହାକୁ 'ସମ' କୁହାଯାଏ।
ଲକ୍ଷ୍ମ ଭିନ୍ନଂ ଯସ୍ଯ ପାଦଚତୁଷ୍କେ ଵିଷମଂ ହି ତତ୍
ଯଦି ଚାରିଟି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ବିଷମ' କୁହନ୍ତି।
ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯକ୍ଷରଂ ଯାଵତ୍ପାଦସ୍ତାଵତ୍ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଏକ ପାଦରେ ଛବିଶଟି ବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଅଲଗା ଗଣନା କରାଯାଏ।
ତ୍ରିଭିଃ ଷଡ୍ଭିଃ ପଦୈର୍ଗାଥାଃ ଶୃଣୁ ସଂଜ୍ଞା ଯଥୋତ୍ତରମ୍
ତିନି କିମ୍ବା ଛଅ ପାଦ ଥିବା ଶ୍ଲୋକକୁ ତାହାର ନାମ ଅନୁଯାୟୀ କୁହନ୍ତି; ଏହାର ନାମଗୁଡ଼ିକୁ କାନ୍ଧିକି ଶୁଣ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯୁଷ୍ଣିଗନୁଷ୍ଟଷ୍ଟପ୍ଚ ବୃହତୀ ପଙ୍କ୍ତିରେଵ ଚ
ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ ଓ ପଙ୍କ୍ତି ମଧ୍ୟ,
ଶକ୍କରୀ ସାତିପୂର୍ଵା ଚ ଅଷ୍ଟ୍ଯତ୍ଯଷ୍ଟୀ ତତଃ ସ୍ମୃତେ
ଶକ୍କରୀ, ସାତି, ପୂର୍ବା, ଅଷ୍ଟି ଓ ଅଷ୍ଟୀ ପରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଵିକୃତିଃ ସଂକୃତିଶ୍ଚୈଵ ତଥାତିକୃତିରୁତ୍କୃତିଃ
ବିଭିନ୍ନତା, ମିଶ୍ରଣ, ଅତିରିକ୍ତତା ଓ ଉନ୍ନତି।
ପାଦେ ସର୍ଵଗୁରୌ ପୂର୍ଵୀଲ୍ଲଘୁଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ଗୁରୋରଧଃ
ପଦରେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବରୁ ଲଘୁ ରଖ, ଏବଂ ଗୁରୁ ଅଧଃରେ ଲଘୁ ରଖ।
ଏଷ ପ୍ରସ୍ତାର ଉଦିତୋ ଯାଵତ୍ସର୍ଵଲଘୁର୍ଭଵେତ୍
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଲଘୁ ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ।
ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟେ ଦ୍ଵିଗୁଣାନାଦ୍ଯାଦଙ୍ଗାନ୍ସଂମୋଲ୍ଯ ଲସ୍ଥିତାନ୍
ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନିଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣନ କର।
ଵଣାନ୍ସେକାନ୍ଵୃତ୍ତଭଵାନୁତ୍ତରାଧରତଃ ସ୍ଥିତାନ୍
ଉପରେ ଓ ତଳେ ଯେଉଁ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ନିଅ।
ଉପାନ୍ତ୍ଯତୋ ନିଵର୍ତେତ ତ୍ଯଜନ୍ନେକୈକମୂର୍ଦ୍ଧତଃ
ଉପାନ୍ତ୍ୟରୁ ପଛକୁ ଫେର, ଏବଂ ଉପରରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଛାଡିଦେ।
ଲଗକ୍ରିଯାଙ୍କସଂଦୋହେ ଭଵେତ୍ସଂଖ୍ଯାଵିମିଶ୍ରିତେ
ଲଘୁ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଯୋଗ ମିଶିଲେ, ସଂଖ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସଂଖ୍ଯୈଵ ଦ୍ଵିଗୁଣୈକୋନା ସଦ୍ଭିରଧ୍ଵା ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରି ଏକ ଯୋଗ କଲେ, ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପଥ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ପ୍ରସ୍ତାରୋକ୍ତପ୍ରଭେଦାନାଂ ନାମାନାଂସ୍ତ୍ଯଂ ପ୍ରଗାହତେ
ଯେଉଁ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସ୍ତାରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଏବେ ଦିଆଯାଉଛି।
ଶ୍ରୁତାନି ତ୍ଵନ୍ମୁଖାଂଭୋଜାତ୍ସମାସଵ୍ଯାସଯୋଗତଃ
ତୁମର ପଦ୍ମସଦୃଶ ମୁଖରୁ ସାର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶିକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଛି।
ମେରୁଶୃଙ୍ଗେ କିଲ ପୁରା କର୍ଣିକାରଵନାଯତେ
ପୂର୍ବେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଉଦ୍ୟାନରେ—
ଶୈଲରାଜସୁତା ଚୈଵ ଦେଵୀ ତତ୍ରାଭଵତ୍ପୁରା
ସେଠାରେ ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦେବୀ, ପୂର୍ବେ ବାସ କରୁଥିଲେ।
ଯୋଗେନାତ୍ମାନମାଵିଶ୍ଯ ଯୋଗଧର୍ମପରାଯଣଃ
ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରି, ଯୋଗ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ—
ଅଗ୍ନେର୍ଭୂମେସ୍ତଥା ଵାଯୋରନ୍ତରିକ୍ଷସ୍ଯ ଚାଭିତଃ
ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ—