ନାଭ୍ଯାଦିଷୁ ନଵାଙ୍ଗେଷୁ ପାପୈର୍ଦୁଷ୍ଟଂ ଶୁଭୈଃ ଶୁଭମ୍
ନାଭି ଆଦି ନଉଟି ଅଙ୍ଗରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଶୁଭ ହୁଏ, ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଭ ହୁଏ ।
ମୁହୂ ରୁଦନ୍ତି ଗାଯନ୍ତି ପ୍ରସ୍ଵିଦ୍ଯନ୍ତି ହସଂତି ଚ
କେବେ କେବେ ଲୋକେ କାନ୍ଦନ୍ତି, ଗାନ୍ତି, ଘମେଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ଗହିଁ ହସନ୍ତି ।
ଅଧୋମୁଖାଧିତିଷ୍ଟନ୍ତି ସ୍ଥାନାତ୍ସ୍ଥାନଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ଚ
ସେମାନେ ମୁହଁ ନିମ୍ନକୁ କରି ଦଁଡାଇ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ ଚୈଵ ଦିଵା ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନମ୍
ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦେଖିବା ଓ ଦିନେ ତାରା ଦେଖିବା,
ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଦେହଦିଗ୍ଧୂମଂ ଭୂମିକଂପଂ ଦିଵା ନିଶି
ଗନ୍ଧର୍ବ ଧୂମରେ ଦେହ ଢାକିଯିବା, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଭୂମି କମ୍ପିବା,
ନିଶୀନ୍ଦ୍ରଚାପମଣ୍ଡୂକଂ ଶିଖରେ ଶ୍ଵେତଵାଯସଃ
ରାତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ କିମ୍ବା ବାଉଳି ଦେଖିବା, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଧଳା କାଉଁ ଦେଖିବା,
ଜନ୍ତଵୋ ଦ୍ଵିତ୍ରିଶିରସୋ ଜାଯନ୍ତେ ଵାପି ଯୋନିଷୁ
ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କିମ୍ବା ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଘଟେ,
ଜମ୍ବୂକଗ୍ରାମସଂଵାସଃ କେତୂନାଂ ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନମ୍
ଗାଁରେ ଶିଆଳ ରହିବା ଏବଂ ଧୂମକେତୁ ଦେଖାଯିବା ।
ଅକାଲେ ପୁଷ୍ପିତା ଵୃକ୍ଷା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଫଲିତା ଯଦି
ଯଦି ଗଛମାନେ ସମୟ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲିଯାନ୍ତି ଓ ଫଳ ଧରନ୍ତି,
ଏଵମାଦ୍ଯା ମହୋତ୍ପାତା ବହଵଃ ସ୍ଥାନନାଶଦା
ଏଭଳି ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଥାନମାନଙ୍କର ନାଶ କରେ।
ମଧ୍ଯାଦ୍ଭଯଂ ଯଶୋ ମୃତ୍ଯୁଃ କ୍ଷଯଃ କୀର୍ତିଃ ସୁଖାସୁଖମ୍
ମଧ୍ୟରୁ ଭୟ, ଖ୍ୟାତିର ମୃତ୍ୟୁ, ହାନି, ପୁନଃ ଖ୍ୟାତି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯାଦିଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୂତ୍ପାତେଷୁ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏପରି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ଵିପ୍ର ଜ୍ଯୌତିଷଂ ତେ ସମାସତଃ
ଏହିପରି ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚ୍ଛନ୍ଦଃ ଶାସ୍ତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଚ୍ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ମାତ୍ରାଵର୍ଣଵିଭେଦେନ ତଚ୍ଚାପି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପୁନଃ
ମାତ୍ରା ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୁଣି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୁଏ।
କାରଣଂ ଛନ୍ଦସି ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ
ଚ୍ଛନ୍ଦର କାରଣକୁ ଚ୍ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ମଧ୍ଯଲୋ ରଗଣଶ୍ଵୈଵ ପ୍ରାନ୍ତ୍ଯଗଃ ସଗଣୋ ମତଃ
ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ଥିବା ଗଣକୁ 'ରଗଣ' କୁହାଯାଏ; ଶେଷରେ ଗଣ ଥିଲେ 'ସଗଣ' ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ତ୍ରିଲଘୁର୍ନଗଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତ୍ରିକା ଵର୍ଣଗଣା ମୁନେ
ତିନିଟି ଛୋଟ ମିଶିଥିବା ଗଣକୁ 'ନଗଣ' କୁହନ୍ତି; ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ ମିଶିଲେ ବର୍ଣ୍ଣଗଣ ହୁଏ, ହେ ମୁନି।
ସଂଯୋଗଶ୍ଚ ଵିସର୍ଗଶ୍ଚାନୁସ୍ଵାରୋ ଲଘୁତଃ ପରଃ
ଯଦି ସଂଯୋଗ, ବିସର୍ଗ ବା ଅନୁସ୍ୱାର ପରେ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ ମନାଯାଏ।
ପାଦଶ୍ଚତୁର୍ଥଭାଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଚ୍ଛେଦୋଯତିରୁଚ୍ଯତେ
ପଦର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗକୁ ପାଦ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିଭାଜନକୁ ବିରାମ ବୋଲନ୍ତି।
ତୁଲ୍ଯଲକ୍ଷଣତଃ ପାଦଚତୁଷ୍କେ ସମମୁଚ୍ଯତେ
ଚାରିଟି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ସମାନ ଥିଲେ, ଏହାକୁ 'ସମ' କୁହାଯାଏ।
ଲକ୍ଷ୍ମ ଭିନ୍ନଂ ଯସ୍ଯ ପାଦଚତୁଷ୍କେ ଵିଷମଂ ହି ତତ୍
ଯଦି ଚାରିଟି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ବିଷମ' କୁହନ୍ତି।
ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯକ୍ଷରଂ ଯାଵତ୍ପାଦସ୍ତାଵତ୍ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଏକ ପାଦରେ ଛବିଶଟି ବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ଅଲଗା ଗଣନା କରାଯାଏ।
ତ୍ରିଭିଃ ଷଡ୍ଭିଃ ପଦୈର୍ଗାଥାଃ ଶୃଣୁ ସଂଜ୍ଞା ଯଥୋତ୍ତରମ୍
ତିନି କିମ୍ବା ଛଅ ପାଦ ଥିବା ଶ୍ଲୋକକୁ ତାହାର ନାମ ଅନୁଯାୟୀ କୁହନ୍ତି; ଏହାର ନାମଗୁଡ଼ିକୁ କାନ୍ଧିକି ଶୁଣ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯୁଷ୍ଣିଗନୁଷ୍ଟଷ୍ଟପ୍ଚ ବୃହତୀ ପଙ୍କ୍ତିରେଵ ଚ
ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ ଓ ପଙ୍କ୍ତି ମଧ୍ୟ,
ଶକ୍କରୀ ସାତିପୂର୍ଵା ଚ ଅଷ୍ଟ୍ଯତ୍ଯଷ୍ଟୀ ତତଃ ସ୍ମୃତେ
ଶକ୍କରୀ, ସାତି, ପୂର୍ବା, ଅଷ୍ଟି ଓ ଅଷ୍ଟୀ ପରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଵିକୃତିଃ ସଂକୃତିଶ୍ଚୈଵ ତଥାତିକୃତିରୁତ୍କୃତିଃ
ବିଭିନ୍ନତା, ମିଶ୍ରଣ, ଅତିରିକ୍ତତା ଓ ଉନ୍ନତି।
ପାଦେ ସର୍ଵଗୁରୌ ପୂର୍ଵୀଲ୍ଲଘୁଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ଗୁରୋରଧଃ
ପଦରେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବରୁ ଲଘୁ ରଖ, ଏବଂ ଗୁରୁ ଅଧଃରେ ଲଘୁ ରଖ।
ଏଷ ପ୍ରସ୍ତାର ଉଦିତୋ ଯାଵତ୍ସର୍ଵଲଘୁର୍ଭଵେତ୍
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ଲଘୁ ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ।
ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟେ ଦ୍ଵିଗୁଣାନାଦ୍ଯାଦଙ୍ଗାନ୍ସଂମୋଲ୍ଯ ଲସ୍ଥିତାନ୍
ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ନିଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣନ କର।