ଯଦାପ୍ରତ୍ଯଙ୍ନତା ମଘାଃ ଖସପ୍ତୋପରି ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଯେତେବେଳେ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ର ପଶ୍ଚିମକୁ ଝୁକି ନଥାଏ ଏବଂ ଆକାଶ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ,
ନଖୈର୍ଲିଖନ୍ତୋମାର୍ଜାରାଶ୍ଚାଵନିଂ ଲୋହସଂଯୁତେ
ଯେତେବେଳେ ବିଲେଇମାନେ ଲୋହା ଦାଁତ ଥିବା ନଖରେ ମାଟି ଖୋଦେଇଥାନ୍ତି,
ପିପୀଲିକାଶ୍ରେଣଯଶ୍ଛିନ୍ନାଃ ଖଦ୍ଯୋତା ବହଵସ୍ତଦା
ଯେତେବେଳେ ପିଲାମାଟିର ଶାରୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଏବଂ ବହୁତ ଜୁଗନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ,
ଉଦଯାସ୍ତମଯେ କାଲେ ଵିଵର୍ଣୋର୍ଽକେଥ ଵା ଶଶୀ
ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତର ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଙ୍ଗ ହରାଇଥାଏ,
ପ୍ରାଙ୍ମୁଖସ୍ଯ ତୁ କୂର୍ମସ୍ଯ ନଵାଙ୍ଗେଷୁ ଧରାମିମାମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା କଚ୍ଛପର ନଉଟି ଅଙ୍ଗରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଅବସ୍ଥିତ,
ଅନ୍ତର୍ଵେଦାଶ୍ଚ ଷାଞ୍ଚାଲସ୍ତସ୍ଯେଦଂ ନାଭିମଣ୍ଡଲମ୍
ତାହାର ଛଅଟି କମ୍ପିଥିବା ମଧ୍ୟଭାଗ ଭୂମି ତାହାର ନାଭି ଅଞ୍ଚଳ,
ସ୍ତ୍ରୀକଲିଙ୍ଗକିରାତାଖ୍ଯା ଦେଶାସ୍ତଦ୍ବାହୁମଣ୍ଡଲମ୍
ସ୍ତ୍ରୀ, କଳିଂଗ ଓ କିରାତ ନାମକ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ବାହୁ ଅଞ୍ଚଳ,
ଗୌଡକୈଙ୍କଣଶାଲ୍ଵାନ୍ଧ୍ରପୌଡ୍ରସ୍ତତ୍ପାଦମଣ୍ଡଲମ୍
ଗୌଡ଼, କଇଙ୍କଣ, ଶାଳ୍ବ, ଆନ୍ଧ୍ର ଓ ପୌଡ଼୍ର ତାହାର ପାଦ ଅଞ୍ଚଳ,
ପୁଲିନ୍ଦଚୀନଯଵନଗୁର୍ଜରାଃ ପାଦମଣ୍ଡଲମ୍
ପୁଲିନ୍ଦ, ଚୀନ, ଯବନ ଓ ଗୁର୍ଜର ମଧ୍ୟ ପାଦ ଅଞ୍ଚଳ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି,
ଖସାଂଗଵଙ୍ଗବାହ୍ଲୀକଂ କାଂବୋଜାଃ ପାଣିମଣ୍ଡଲମ୍
ଖସ, ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ବାହ୍ଲୀକ ଓ କାମ୍ବୋଜ ହସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି,
ନାଭ୍ଯାଦିଷୁ ନଵାଙ୍ଗେଷୁ ପାପୈର୍ଦୁଷ୍ଟଂ ଶୁଭୈଃ ଶୁଭମ୍
ନାଭି ଆଦି ନଉଟି ଅଙ୍ଗରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଶୁଭ ହୁଏ, ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଭ ହୁଏ ।
ମୁହୂ ରୁଦନ୍ତି ଗାଯନ୍ତି ପ୍ରସ୍ଵିଦ୍ଯନ୍ତି ହସଂତି ଚ
କେବେ କେବେ ଲୋକେ କାନ୍ଦନ୍ତି, ଗାନ୍ତି, ଘମେଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ଗହିଁ ହସନ୍ତି ।
ଅଧୋମୁଖାଧିତିଷ୍ଟନ୍ତି ସ୍ଥାନାତ୍ସ୍ଥାନଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ଚ
ସେମାନେ ମୁହଁ ନିମ୍ନକୁ କରି ଦଁଡାଇ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ ଚୈଵ ଦିଵା ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନମ୍
ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦେଖିବା ଓ ଦିନେ ତାରା ଦେଖିବା,
ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଦେହଦିଗ୍ଧୂମଂ ଭୂମିକଂପଂ ଦିଵା ନିଶି
ଗନ୍ଧର୍ବ ଧୂମରେ ଦେହ ଢାକିଯିବା, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ଭୂମି କମ୍ପିବା,
ନିଶୀନ୍ଦ୍ରଚାପମଣ୍ଡୂକଂ ଶିଖରେ ଶ୍ଵେତଵାଯସଃ
ରାତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ କିମ୍ବା ବାଉଳି ଦେଖିବା, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଧଳା କାଉଁ ଦେଖିବା,
ଜନ୍ତଵୋ ଦ୍ଵିତ୍ରିଶିରସୋ ଜାଯନ୍ତେ ଵାପି ଯୋନିଷୁ
ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, କିମ୍ବା ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଘଟେ,
ଜମ୍ବୂକଗ୍ରାମସଂଵାସଃ କେତୂନାଂ ଚ ପ୍ରଦର୍ଶନମ୍
ଗାଁରେ ଶିଆଳ ରହିବା ଏବଂ ଧୂମକେତୁ ଦେଖାଯିବା ।
ଅକାଲେ ପୁଷ୍ପିତା ଵୃକ୍ଷା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଫଲିତା ଯଦି
ଯଦି ଗଛମାନେ ସମୟ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲିଯାନ୍ତି ଓ ଫଳ ଧରନ୍ତି,
ଏଵମାଦ୍ଯା ମହୋତ୍ପାତା ବହଵଃ ସ୍ଥାନନାଶଦା
ଏଭଳି ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଥାନମାନଙ୍କର ନାଶ କରେ।
ମଧ୍ଯାଦ୍ଭଯଂ ଯଶୋ ମୃତ୍ଯୁଃ କ୍ଷଯଃ କୀର୍ତିଃ ସୁଖାସୁଖମ୍
ମଧ୍ୟରୁ ଭୟ, ଖ୍ୟାତିର ମୃତ୍ୟୁ, ହାନି, ପୁନଃ ଖ୍ୟାତି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯାଦିଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୂତ୍ପାତେଷୁ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏପରି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ଵିପ୍ର ଜ୍ଯୌତିଷଂ ତେ ସମାସତଃ
ଏହିପରି ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚ୍ଛନ୍ଦଃ ଶାସ୍ତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଚ୍ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ମାତ୍ରାଵର୍ଣଵିଭେଦେନ ତଚ୍ଚାପି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପୁନଃ
ମାତ୍ରା ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୁଣି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୁଏ।
କାରଣଂ ଛନ୍ଦସି ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ
ଚ୍ଛନ୍ଦର କାରଣକୁ ଚ୍ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ମଧ୍ଯଲୋ ରଗଣଶ୍ଵୈଵ ପ୍ରାନ୍ତ୍ଯଗଃ ସଗଣୋ ମତଃ
ମଧ୍ୟରେ ଛୋଟ ଥିବା ଗଣକୁ 'ରଗଣ' କୁହାଯାଏ; ଶେଷରେ ଗଣ ଥିଲେ 'ସଗଣ' ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ତ୍ରିଲଘୁର୍ନଗଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତ୍ରିକା ଵର୍ଣଗଣା ମୁନେ
ତିନିଟି ଛୋଟ ମିଶିଥିବା ଗଣକୁ 'ନଗଣ' କୁହନ୍ତି; ତିନିଟି ବର୍ଣ୍ଣ ମିଶିଲେ ବର୍ଣ୍ଣଗଣ ହୁଏ, ହେ ମୁନି।
ସଂଯୋଗଶ୍ଚ ଵିସର୍ଗଶ୍ଚାନୁସ୍ଵାରୋ ଲଘୁତଃ ପରଃ
ଯଦି ସଂଯୋଗ, ବିସର୍ଗ ବା ଅନୁସ୍ୱାର ପରେ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛୋଟ ମନାଯାଏ।
ପାଦଶ୍ଚତୁର୍ଥଭାଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଚ୍ଛେଦୋଯତିରୁଚ୍ଯତେ
ପଦର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗକୁ ପାଦ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିଭାଜନକୁ ବିରାମ ବୋଲନ୍ତି।