ମନୁଵନ୍ଵାତ୍ମନେଭାଷୌ ସ୍ଵରିତେତ୍ତ୍କୃଞୁଦାହୃତଃ
'ମନୁ', 'ବନ', ଏବଂ 'ଆତ୍ମନ' ରୂପରେ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ 'କୃଞ୍' ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
କ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ସପ୍ତୋଭଯେଭାଷାଃ ସୌତ୍ରାଃ ସ୍ତଂଭ୍ଵାଦିକାସ୍ତଥା
'କ୍ୟା' ଆରମ୍ଭରୁ ସାତଟି ଧାତୁ ଦୁଇପଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ଏହିପରି 'ସୌତ୍ର' ଏବଂ 'ସ୍ତମ୍ଭ୍ୱାଦିକ' ଆରମ୍ଭରୁ ଧାତୁଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ।
ଦ୍ଵାଵିଂଶତିରୁଦାତ୍ତେତଃ କୁଧାଦ୍ଯା ଧାତଵୋ ମତାଃ
'କୁଧା' ଆରମ୍ଭରୁ ବାଇଶଟି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ପରସ୍ମୈପଦିନଶ୍ଚାଥ ସ୍ଵରିତେଦ୍ଗ୍ରହ ଏଵ ଚ
ଏହିପରି, ପରସ୍ମୈପଦ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ହୁଏ।
ଚୁରାଦ୍ଯା ଧାତଵୋ ଞ୍ଯନ୍ତା ଷଟ୍ର୍ତ୍ରିଂଶଦଧିକଃ ଶତମ୍
'ଚୁର' ଆରମ୍ଭରୁ 'ଞ୍ୟ' ଶେଷ ଧାତୁଗୁଡିକର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଶତ ତ୍ରିଶି ଛଅ।
ଚର୍ଚାଦ୍ଯା ଆଧୃଷୀଯାସ୍ତୁ ପ୍ଯନ୍ତା ଵା ପରିକୀର୍ତିତାଃ
'ଚର୍ଚା' ଆରମ୍ଭରୁ 'ଆଧୃଷୀୟ' ଶେଷ ଧାତୁ ଏବଂ 'ପ୍ୟ' ଶେଷ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଇଛି।
ପଦାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଧାତଵୋ ହ୍ଯାତ୍ମନେପଦେ
'ପଦ' ଆରମ୍ଭରୁ ଦଶଟି ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି।
ଧାତ୍ଵର୍ଥେ ପ୍ରାତିପଦିକାଦ୍ଵହୁଲଂ ଚେଷ୍ଟଵନ୍ମତମ୍
ଧାତୁର ଅର୍ଥରେ, ପ୍ରାତିପଦିକରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ବ୍ୟବହାର ମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଛି।
ଧାତ୍ଵର୍ଥେ କର୍ତୃକରଣାଞ୍ଚିତ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ଚାପି ଧାତଵଃ
ଧାତୁର ଅର୍ଥରେ, କର୍ତ୍ତା ଓ କରଣ ସହିତ 'ଚିତ୍ର' ଆଦି ଧାତୁଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଇଛି।
ସ୍ତୋମାଦ୍ଯାଃ ଷୋଡଶ ତଥା ଅନ୍ଦତସ୍ଯଂ ନିଦର୍ଶନମ୍
'ସ୍ତୋମ' ଆରମ୍ଭରୁ ସୋଳଟି ଧାତୁ ଏଭଳି ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି 'ଅନ୍ଦତସ୍ୟ' ର ଉଦାହରଣ।
ସର୍ଵେ ସର୍ଵଗଣୀଯାଶ୍ଚ ତଥାନେକାର୍ଥଵାଚିନଃ
ସମସ୍ତ ଧାତୁ ସମସ୍ତ ଗଣରେ ଗଣାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ଏମାନେ ଅନେକ ଅର୍ଥ କୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି।
ସଂକ୍ଷେପୋ ଽଯଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଵିସ୍ତରସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ
ଏହି ସଂକ୍ଷେପ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି; ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏଠା ଓ ସେଠା ଦିଆଯାଇଛି।
ଵୃଙ୍ଵୃଞ୍ଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିନୈକାଚୋ ଽଜନ୍ତେଷୁ ନିହତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
'ବୃଙ୍' ଏବଂ 'ବୃଞ୍' ବ୍ୟତୀତ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ 'ଅ' ଶେଷ ଧାତୁ ବଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଭଞ୍ଜ୍ଭୁଜ୍ଭ୍ରସ୍ଜ୍ମତ୍ଜିଯଜ୍ଯୁଜ୍ରୁଜ୍ରଞ୍ଜଵିଜିର୍ସ୍ଵଞ୍ଜିସଞ୍ଜ୍ସୃଜଃ
'ଭଞ୍ଜ', 'ଭୁଜ', 'ଭ୍ରସ୍ଜ', 'ମତ', 'ଜି', 'ଯଜ', 'ଯୁଜ', 'ରୁଜ', 'ରଞ୍ଜ', 'ଅଭି', 'ଜିର', 'ସ୍ୱଞ୍ଜ', 'ଇସଞ୍ଜ', 'ସୃଜ' ଏହି ଧାତୁଗୁଡିକ ଅଟେ।
ଶଦ୍ସଦୀ ସ୍ଵିଦ୍ଯତିଃସ୍କନ୍ଦିର୍ହଦୀ କ୍ରୁଧ୍କ୍ଷୁଧିବୁଧ୍ଯତୀ
ଶଦ, ସଦୀ, ସ୍ବିଦ୍ୟତି, ସ୍କନ୍ଦିର, ହଦୀ, କ୍ରୁଧ, କ୍ଷୁଧି, ବୁଧ୍ୟତୀ — ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୋଗ ହୁଏ।
ମନ୍ଯହନ୍ନାପ୍କ୍ଷିପ୍ଛୁପିତପ୍ତିପସ୍ତୃପ୍ଯତିଦୃପ୍ଯତୀ
ମନ୍ୟ, ଅନ୍ନା, ପ୍କ୍ଷିପ, ଚୁପିତ, ପ୍ତିପ, ଷ୍ତୃପ୍ୟତି, ଦୃପ୍ୟତୀ — ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
କ୍ରୁଶିର୍ଦଂଶିଦିଶୀ ଦୃଶ୍ମୃଶ୍ରିରୁଶ୍ଲିଶ୍ଵିଶ୍ସ୍ପୃଶଃ କୃଷିଃ
କ୍ରୁଶି, ଦଂଶି, ଦିଶୀ, ଦୃଶ, ମୃଶି, ରୁଶ, ଲିଶ, ବିଶ, ସ୍ପୃଶ, କୃଷି — ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗ ହୁଏ।
ଵସତିର୍ଦହଦିହିଦୁହୋ ନହ୍ମିହ୍ରୁହ୍ଲିହ୍ଵହିସ୍ତଥା
ବସତି, ଦହତି, ହିଦୁହୋ, ନହ୍ମିହ, ରୁହ୍ଲି, ଭ୍ୱହି ଏବଂ ଏହି ପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଚାଦ୍ଯା ନିପାତା ଗଵଯଃ ପ୍ରାଦ୍ଯା ଦିଗ୍ଦେଶକାଲଜାଃ
ଚାଦ୍ୟା ନିପାତ ଶବ୍ଦ, ଗବୟ; ପ୍ରାଦ୍ୟା ଦିଗ୍, ଦେଶ ଓ କାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଗଣପାଠଃ ସୂତ୍ରପାଠୋ ଧାତୁପାଠସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଗଣପାଠ, ସୂତ୍ରପାଠ ଓ ଧାତୁପାଠ ମଧ୍ୟ ଏକାପରି ଅଛି।
ଶବ୍ଦାଃ ସିଦ୍ଧା ଵୈଦିକାସ୍ତୁ ଲୌକିକାଶ୍ଚାପି ନାରଦ
ସିଦ୍ଧ ଶବ୍ଦ, ବେଦିକ ଓ ଲୌକିକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ନାରଦ।
ଲଘୁମାର୍ଗେଣ ଶବ୍ଦାନାଂ ସାଧୂନାଂ ସଂନିରୂପଣମ୍
ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପାୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ଣୟ ହୁଏ।
ପ୍ରକୃତିପ୍ରତ୍ଯଯାଦେଶଲୋପାଗମମୁଖୈଃ କୃତମ୍
ପ୍ରକୃତି, ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଦେଶ, ଲୋପ ଓ ଅଗମ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି ହୁଏ।
କାତ୍ସ୍ନ୍ଯେର୍ନ ଵକ୍ତୁମାନନ୍ତ୍ଯାତ୍କୋ ଽପିଶକ୍ତୋ ନ ନାରଦ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନନ୍ତ ହେବାରୁ, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ କହିବାକୁ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି, ନାରଦ।
ଯସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନ ମାତ୍ରେଣ ଧର୍ମସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍
ଯାହାର କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।
ଗଣିତଂ ଜାତକଂ ଵିପ୍ର ସଂହିତାସ୍କନ୍ଧସଂଜ୍ଞିତାଃ
ଗଣନା, ଜାତକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ସଂହିତା ସ୍କନ୍ଧ ନାମରେ ଅଛି।
ଅନୁଯୋଗଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗ୍ରହଣଂ ତଚୋଦସ୍ଯାକମ୍
ପ୍ରଶ୍ନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ଉଦାସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଜାତକେ ରାଶିଭେଦାଶ୍ଚ ଗ୍ରହଯୋନିଶ୍ଚ ଯୋନିଜମ୍
ଜାତକରେ ରାଶି ଭେଦ, ଗ୍ରହର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜନ୍ମ ସଂପର୍କିତ ଅଛି।
କର୍ମାଜୀଵଂ ଚାଷ୍ଟଵର୍ଗୋ ରାଜଯୋଗାଶ୍ଚ ନାଭସାଃ
କର୍ମ, ଜୀବନ, ଅଷ୍ଟ ଭାଗ, ରାଜଯୋଗ ଓ ନଭସ ଯୋଗ ଅଛି।
ଗ୍ରହଭାଵଫଲଂ ଚୈଵାଶ୍ରଯଯୋଗପ୍ରକୀର୍ଣକେ
ଗ୍ରହର ଭାବ ଫଳ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଯୋଗ ମିଶ୍ର ଅଛି।