ସପ୍ତାଖ୍ଯାତୋ ଦୁନୋତିସ୍ତୁ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମୁନେ
ମୁନି, ଦୁନୋତି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସାତ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନସ୍ତ୍ଵତ୍ର ତିକାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦଶ
ଏଠାରେ ଟିକା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚୌଦ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଵରିତେତଃ ଷଙାଖ୍ଯାତାସ୍ତୁଦାଦ୍ଯା ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁଦ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଛଅ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଵ୍ରଶ୍ଚାଦଯ ଉଦାତ୍ତେତଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପଞ୍ଚାଧିକଂ ଶତମ୍
ବ୍ରଶ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଏକ ଶତ ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଣୂମୁଖାଶ୍ଚୈଵ ଚତ୍ଵାରଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚାରି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପୃଙ୍ ମୃଙ୍ ଚାତ୍ମନେଭାଷୌ ଷଟ୍ ପରସ୍ମୈପଦେ ରିପେଃ
ପୃଙ୍ ଓ ମୃଙ୍ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ରି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଛଅ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଚ୍ଛାଦିଷୋଡଶାଖ୍ଯାତାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମୁନେ
ମୁନି, ପ୍ରଚ୍ଛାଦି ନାମକ ସୋଳଟି ଧାତୁ ସବୁ ପରସ୍ମୈପଦ ରୂପରେ ଅଛି।
କୃତୀପ୍ରଭୃତଯ ଶ୍ଚାପି ପରସ୍ମୈପଦିନସ୍ରଯଃ
ଏହିପରି, କୃତି ଆଦି ଧାତୁଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ସ୍ଵରିତେତୋ ରୁଧୋନନ୍ଦା ପରସ୍ମୈଭାଷିତଃ କୃତୀ
ସ୍ୱରିତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ 'କୃତି' ଧାତୁ, 'ରୁଧ' ଏବଂ 'ନନ୍ଦା' ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଉଦାତ୍ତେତଃ ଶିଷପିଷରୁଧାଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ
ଉଦାତ୍ତ, ଶିଷ, ପିଷ, ରୁଧ ଆଦି ଆରମ୍ଭରୁ ପଚ୍ଚିଶଟି ଧାତୁ ଏଭଳି ଗଣାଯାଇଛି।
ମନୁଵନ୍ଵାତ୍ମନେଭାଷୌ ସ୍ଵରିତେତ୍ତ୍କୃଞୁଦାହୃତଃ
'ମନୁ', 'ବନ', ଏବଂ 'ଆତ୍ମନ' ରୂପରେ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ 'କୃଞ୍' ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
କ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ସପ୍ତୋଭଯେଭାଷାଃ ସୌତ୍ରାଃ ସ୍ତଂଭ୍ଵାଦିକାସ୍ତଥା
'କ୍ୟା' ଆରମ୍ଭରୁ ସାତଟି ଧାତୁ ଦୁଇପଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ଏହିପରି 'ସୌତ୍ର' ଏବଂ 'ସ୍ତମ୍ଭ୍ୱାଦିକ' ଆରମ୍ଭରୁ ଧାତୁଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ।
ଦ୍ଵାଵିଂଶତିରୁଦାତ୍ତେତଃ କୁଧାଦ୍ଯା ଧାତଵୋ ମତାଃ
'କୁଧା' ଆରମ୍ଭରୁ ବାଇଶଟି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ପରସ୍ମୈପଦିନଶ୍ଚାଥ ସ୍ଵରିତେଦ୍ଗ୍ରହ ଏଵ ଚ
ଏହିପରି, ପରସ୍ମୈପଦ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ହୁଏ।
ଚୁରାଦ୍ଯା ଧାତଵୋ ଞ୍ଯନ୍ତା ଷଟ୍ର୍ତ୍ରିଂଶଦଧିକଃ ଶତମ୍
'ଚୁର' ଆରମ୍ଭରୁ 'ଞ୍ୟ' ଶେଷ ଧାତୁଗୁଡିକର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଶତ ତ୍ରିଶି ଛଅ।
ଚର୍ଚାଦ୍ଯା ଆଧୃଷୀଯାସ୍ତୁ ପ୍ଯନ୍ତା ଵା ପରିକୀର୍ତିତାଃ
'ଚର୍ଚା' ଆରମ୍ଭରୁ 'ଆଧୃଷୀୟ' ଶେଷ ଧାତୁ ଏବଂ 'ପ୍ୟ' ଶେଷ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଇଛି।
ପଦାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଧାତଵୋ ହ୍ଯାତ୍ମନେପଦେ
'ପଦ' ଆରମ୍ଭରୁ ଦଶଟି ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି।
ଧାତ୍ଵର୍ଥେ ପ୍ରାତିପଦିକାଦ୍ଵହୁଲଂ ଚେଷ୍ଟଵନ୍ମତମ୍
ଧାତୁର ଅର୍ଥରେ, ପ୍ରାତିପଦିକରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ବ୍ୟବହାର ମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଛି।
ଧାତ୍ଵର୍ଥେ କର୍ତୃକରଣାଞ୍ଚିତ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ଚାପି ଧାତଵଃ
ଧାତୁର ଅର୍ଥରେ, କର୍ତ୍ତା ଓ କରଣ ସହିତ 'ଚିତ୍ର' ଆଦି ଧାତୁଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଇଛି।
ସ୍ତୋମାଦ୍ଯାଃ ଷୋଡଶ ତଥା ଅନ୍ଦତସ୍ଯଂ ନିଦର୍ଶନମ୍
'ସ୍ତୋମ' ଆରମ୍ଭରୁ ସୋଳଟି ଧାତୁ ଏଭଳି ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି 'ଅନ୍ଦତସ୍ୟ' ର ଉଦାହରଣ।
ସର୍ଵେ ସର୍ଵଗଣୀଯାଶ୍ଚ ତଥାନେକାର୍ଥଵାଚିନଃ
ସମସ୍ତ ଧାତୁ ସମସ୍ତ ଗଣରେ ଗଣାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ଏମାନେ ଅନେକ ଅର୍ଥ କୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି।
ସଂକ୍ଷେପୋ ଽଯଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଵିସ୍ତରସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ
ଏହି ସଂକ୍ଷେପ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି; ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏଠା ଓ ସେଠା ଦିଆଯାଇଛି।
ଵୃଙ୍ଵୃଞ୍ଭ୍ଯାଂ ଚ ଵିନୈକାଚୋ ଽଜନ୍ତେଷୁ ନିହତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
'ବୃଙ୍' ଏବଂ 'ବୃଞ୍' ବ୍ୟତୀତ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ 'ଅ' ଶେଷ ଧାତୁ ବଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଭଞ୍ଜ୍ଭୁଜ୍ଭ୍ରସ୍ଜ୍ମତ୍ଜିଯଜ୍ଯୁଜ୍ରୁଜ୍ରଞ୍ଜଵିଜିର୍ସ୍ଵଞ୍ଜିସଞ୍ଜ୍ସୃଜଃ
'ଭଞ୍ଜ', 'ଭୁଜ', 'ଭ୍ରସ୍ଜ', 'ମତ', 'ଜି', 'ଯଜ', 'ଯୁଜ', 'ରୁଜ', 'ରଞ୍ଜ', 'ଅଭି', 'ଜିର', 'ସ୍ୱଞ୍ଜ', 'ଇସଞ୍ଜ', 'ସୃଜ' ଏହି ଧାତୁଗୁଡିକ ଅଟେ।
ଶଦ୍ସଦୀ ସ୍ଵିଦ୍ଯତିଃସ୍କନ୍ଦିର୍ହଦୀ କ୍ରୁଧ୍କ୍ଷୁଧିବୁଧ୍ଯତୀ
ଶଦ, ସଦୀ, ସ୍ବିଦ୍ୟତି, ସ୍କନ୍ଦିର, ହଦୀ, କ୍ରୁଧ, କ୍ଷୁଧି, ବୁଧ୍ୟତୀ — ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୋଗ ହୁଏ।
ମନ୍ଯହନ୍ନାପ୍କ୍ଷିପ୍ଛୁପିତପ୍ତିପସ୍ତୃପ୍ଯତିଦୃପ୍ଯତୀ
ମନ୍ୟ, ଅନ୍ନା, ପ୍କ୍ଷିପ, ଚୁପିତ, ପ୍ତିପ, ଷ୍ତୃପ୍ୟତି, ଦୃପ୍ୟତୀ — ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
କ୍ରୁଶିର୍ଦଂଶିଦିଶୀ ଦୃଶ୍ମୃଶ୍ରିରୁଶ୍ଲିଶ୍ଵିଶ୍ସ୍ପୃଶଃ କୃଷିଃ
କ୍ରୁଶି, ଦଂଶି, ଦିଶୀ, ଦୃଶ, ମୃଶି, ରୁଶ, ଲିଶ, ବିଶ, ସ୍ପୃଶ, କୃଷି — ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗ ହୁଏ।
ଵସତିର୍ଦହଦିହିଦୁହୋ ନହ୍ମିହ୍ରୁହ୍ଲିହ୍ଵହିସ୍ତଥା
ବସତି, ଦହତି, ହିଦୁହୋ, ନହ୍ମିହ, ରୁହ୍ଲି, ଭ୍ୱହି ଏବଂ ଏହି ପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଚାଦ୍ଯା ନିପାତା ଗଵଯଃ ପ୍ରାଦ୍ଯା ଦିଗ୍ଦେଶକାଲଜାଃ
ଚାଦ୍ୟା ନିପାତ ଶବ୍ଦ, ଗବୟ; ପ୍ରାଦ୍ୟା ଦିଗ୍, ଦେଶ ଓ କାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଗଣପାଠଃ ସୂତ୍ରପାଠୋ ଧାତୁପାଠସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଗଣପାଠ, ସୂତ୍ରପାଠ ଓ ଧାତୁପାଠ ମଧ୍ୟ ଏକାପରି ଅଛି।