ଭ୍ଵାଦ୍ଯା ଏତେ ଷଡଧିକଂ ସହସ୍ରଂ ଧାତଵୋ ମତାଃ
‘ଭୂ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ, ମୋଟେ ଏକ ହଜାର ଛଅଟି, ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଵରିତେତୋ ଦ୍ଵିଷାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରୋ ଧାତଵୋ ମତାଃ
‘ଦ୍ୱିଷ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚାରିଟି ଦଳ, ସ୍ୱରିତ ଚିହ୍ନିତ, ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଇରାଦଯୋ ଽନୁଦାତ୍ତେତୋ ଧାତଵସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶ
‘ଇର’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତେରଟି ଧାତୁ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଷୁମୁଖାଃ ସପ୍ତ ଧାତଵଃ
‘ଷୁ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସାତଟି ଧାତୁ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ଘୁମୁଖାସ୍ତ୍ରଯ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନସ୍ତଥା
‘ଘୁ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତିନିଟି ଧାତୁ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଷ୍ଟୁଞେକସ୍ତୁ ସମା ଖ୍ଯାତଃ ସ୍ମୃତେ ନାରଦ ଶାବ୍ଦିକୈଃ
‘ଷ୍ଟୁଞ’ ଏକମାତ୍ର ଧାତୁ, ନାରଦ, ବ୍ୟାକରଣ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଲଭାବେ ପରିଚିତ।
ଇଙ୍ଙାତ୍ମନେପଦୀ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଧାତୁର୍ନାରଦ କେଵଲଃ
‘ଇଙ୍’ ଧାତୁ କେବଳ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି, ନାରଦ।
ଞିଷ୍ଵପ୍ଶଯେ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଃ ପରସ୍ମୈପଦିକସ୍ତଥା
‘ଞିଷ’ ଧାତୁ, ଅର୍ଥ ‘ଶୟନ’, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଦୀଧୀଙ୍ଵେଙ୍ସ୍ମୃତୌ ଧାତୂ ଆତ୍ମନେପଦିନୌ ମୁନେ
ମୁନି, ପାରମ୍ପରିକ ରୀତି ଅନୁସାରେ ଦୀ, ଧୀ, ବେ ଓ ହ୍ୱେ ନାମକ ଧାତୁଗୁଡିକ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଚର୍କରୀତଂ ଚ ହ୍ନୁଙ୍ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଽନୁଦାତ୍ତେନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ହ୍ନୁ ନାମକ ଧାତୁକୁ ଚର୍କରୀତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଦାଦଯୋ ଧାତଵୋ ଵେଦାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
ବେଦରେ ଦା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଧାତୁଗୁଡିକୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ମାଙ୍ହାଙ୍ଦ୍ଵାଵନୁଦାତ୍ତେତୌ ସ୍ଵରିତେଦ୍ଦାନଧାତୁଷୁ
ମା, ହା ଓ ଦ୍ୱା ନାମକ ଧାତୁଗୁଡିକ ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଦାନ ଶ୍ରେଣୀରେ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଘୃମୁଖା ଦ୍ଵାଦଶ ତଥା ପରସ୍ମୈପତିନୋ ମତାଃ
ଏହିପରି, ଘୃ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦିଵାଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ
ଦିବ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପ୍ରସ୍ମୈପଦ ଧାତୁ ଗୁଡିକର ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଶ୍ନବିଂଶିତି ଅଟେ।
ଓଦିତଃ ପୂଙ୍ମୁଖାଃ ସପ୍ତ ଆତ୍ମନେଦପିନୋ ମତାଃ
ପୁ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସାତ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଯତିପ୍ରଭୃତଯୋ ଵେଦାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
ସ୍ୟତି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ବେଦ ଧାତୁଗୁଡିକୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ମୃଷାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଵରିତେତସ୍ତୁ ଧାତଵଃ ପଞ୍ଚ କୀର୍ତିତାଃ
ମୃଷ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ରାଧୋଃ କର୍ମକ ଏଵାତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୌ ସ୍ଵାଦିଚୁରାଦିକେ
ଏଠାରେ ରାଧୁ ଧାତୁ କର୍ମକ ଭାବରେ ଅଛି, ଏହିପରି ସ୍ୱାଦି ଓ ଚୁରାଦି ଶ୍ରେଣୀରେ ବୃଦ୍ଧି ଧାତୁଗୁଡିକୁ କର୍ମକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ଽଷ୍ଟାତ୍ର ରଧାଦ୍ଯାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଏଠାରେ ରଧ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଅଠ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଚତ୍ଵାରିଶଚ୍ଛତଂ ଚାପି ଦିଵାଦୌ ଧାତଵୋ ମତାଃ
ଦିବ ଶ୍ରେଣୀରେ ଚାରି ଶତ ଧାତୁ ଗଣାଯାଏ।
ସପ୍ତାଖ୍ଯାତୋ ଦୁନୋତିସ୍ତୁ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମୁନେ
ମୁନି, ଦୁନୋତି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସାତ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନସ୍ତ୍ଵତ୍ର ତିକାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦଶ
ଏଠାରେ ଟିକା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚୌଦ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଵରିତେତଃ ଷଙାଖ୍ଯାତାସ୍ତୁଦାଦ୍ଯା ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁଦ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଛଅ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଵ୍ରଶ୍ଚାଦଯ ଉଦାତ୍ତେତଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପଞ୍ଚାଧିକଂ ଶତମ୍
ବ୍ରଶ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଏକ ଶତ ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଣୂମୁଖାଶ୍ଚୈଵ ଚତ୍ଵାରଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚାରି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପୃଙ୍ ମୃଙ୍ ଚାତ୍ମନେଭାଷୌ ଷଟ୍ ପରସ୍ମୈପଦେ ରିପେଃ
ପୃଙ୍ ଓ ମୃଙ୍ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ରି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଛଅ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପ୍ରଚ୍ଛାଦିଷୋଡଶାଖ୍ଯାତାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମୁନେ
ମୁନି, ପ୍ରଚ୍ଛାଦି ନାମକ ସୋଳଟି ଧାତୁ ସବୁ ପରସ୍ମୈପଦ ରୂପରେ ଅଛି।
କୃତୀପ୍ରଭୃତଯ ଶ୍ଚାପି ପରସ୍ମୈପଦିନସ୍ରଯଃ
ଏହିପରି, କୃତି ଆଦି ଧାତୁଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ସ୍ଵରିତେତୋ ରୁଧୋନନ୍ଦା ପରସ୍ମୈଭାଷିତଃ କୃତୀ
ସ୍ୱରିତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ 'କୃତି' ଧାତୁ, 'ରୁଧ' ଏବଂ 'ନନ୍ଦା' ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଉଦାତ୍ତେତଃ ଶିଷପିଷରୁଧାଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ
ଉଦାତ୍ତ, ଶିଷ, ପିଷ, ରୁଧ ଆଦି ଆରମ୍ଭରୁ ପଚ୍ଚିଶଟି ଧାତୁ ଏଭଳି ଗଣାଯାଇଛି।