କ୍ଷୁଧାଦଯୋ ଽନୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵିଷପଞ୍ଚାଶଦୁଦାହୃତାଃ
‘କ୍ଷୁଧା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଉନ୍ସିଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ପଠାଯାଏ।
ଦ୍ଯୁତାଦ୍ଯା ଅନୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵାଵିଂଶତିରତୋ ମତାଃ
‘ଦ୍ୟୁତା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଇଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ତତୋ ଜ୍ଵଲଦୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶନ୍ମିତାସ୍ତଥା
ତାପରେ ‘ଜ୍ୱଳଦ’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଉନ୍ସିଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ଗୁଡିକୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅନୁଦାତ୍ତେତ ଅଖ୍ଯାତା ଭାଦ୍ଯୁତାତ୍ତା ଇତଃ ସ୍ଯମାତ୍
ଯେଉଁଗୁଡିକୁ ଅନୁଦାତ୍ତ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ କ୍ରିୟାପଦ; ଏଠାରେ ‘ଭା’ ଓ ‘ଦ୍ୟୁତ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବାଗୁଡିକୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସଦସ୍ରଯ ଉଦାତ୍ତେତଃ କୁଚାଦ୍ଵେଦା ଉଦାତ୍ତ ଇତ୍
‘ସଦ’ ଓ ‘ଆଶ୍ରୟ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ଉଦାତ୍ତ; ‘କୁଚାଦ’ ଓ ‘ବେଦ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ।
ସ୍ଵରିତେଚ୍ଛିଞ୍ଭୃଞାଦ୍ଯାଶ୍ଚତ୍ଵାର ସ୍ଵରିତେତ୍ତତଃ
‘ସ୍ୱରିତ’, ‘ଇଚ୍ଛ’, ‘ଭୃଞ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚାରିଟି ଦଳ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅଷ୍ଟାଦଶସ୍ମିଙାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଆମନେପଦିନୋ ମତାଃ
‘ଅଷ୍ଟାଦଶ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ହୃପରସ୍ମୈପଦୀ ଚାତ୍ମନେଭାଷାସ୍ତୁ ଗୁପାତ୍ରଯଃ
‘ହୃ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଧାତୁଗୁଡିକ ପରସ୍ମାଇପଦ; ‘ଗୁପ’, ‘ଆ’, ‘ତ୍ର’ ଏହି ତିନିଟି ଧାତୁ ଦୁଇପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନଃ ପଞ୍ଚ ଦଶ ସ୍କଂମ୍ଭ୍ଵାଦଯସ୍ତଥା
‘ସ୍କମ୍ଭ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପନ୍ଦରଟି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଵରିତେତଃ ପଚାଦ୍ଯଙ୍କାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
‘ପଚ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ, ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଭ୍ଵାଦ୍ଯା ଏତେ ଷଡଧିକଂ ସହସ୍ରଂ ଧାତଵୋ ମତାଃ
‘ଭୂ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ, ମୋଟେ ଏକ ହଜାର ଛଅଟି, ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଵରିତେତୋ ଦ୍ଵିଷାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରୋ ଧାତଵୋ ମତାଃ
‘ଦ୍ୱିଷ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚାରିଟି ଦଳ, ସ୍ୱରିତ ଚିହ୍ନିତ, ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଇରାଦଯୋ ଽନୁଦାତ୍ତେତୋ ଧାତଵସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶ
‘ଇର’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତେରଟି ଧାତୁ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଷୁମୁଖାଃ ସପ୍ତ ଧାତଵଃ
‘ଷୁ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସାତଟି ଧାତୁ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ଘୁମୁଖାସ୍ତ୍ରଯ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନସ୍ତଥା
‘ଘୁ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତିନିଟି ଧାତୁ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଷ୍ଟୁଞେକସ୍ତୁ ସମା ଖ୍ଯାତଃ ସ୍ମୃତେ ନାରଦ ଶାବ୍ଦିକୈଃ
‘ଷ୍ଟୁଞ’ ଏକମାତ୍ର ଧାତୁ, ନାରଦ, ବ୍ୟାକରଣ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଲଭାବେ ପରିଚିତ।
ଇଙ୍ଙାତ୍ମନେପଦୀ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଧାତୁର୍ନାରଦ କେଵଲଃ
‘ଇଙ୍’ ଧାତୁ କେବଳ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି, ନାରଦ।
ଞିଷ୍ଵପ୍ଶଯେ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଃ ପରସ୍ମୈପଦିକସ୍ତଥା
‘ଞିଷ’ ଧାତୁ, ଅର୍ଥ ‘ଶୟନ’, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଦୀଧୀଙ୍ଵେଙ୍ସ୍ମୃତୌ ଧାତୂ ଆତ୍ମନେପଦିନୌ ମୁନେ
ମୁନି, ପାରମ୍ପରିକ ରୀତି ଅନୁସାରେ ଦୀ, ଧୀ, ବେ ଓ ହ୍ୱେ ନାମକ ଧାତୁଗୁଡିକ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଚର୍କରୀତଂ ଚ ହ୍ନୁଙ୍ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଽନୁଦାତ୍ତେନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ହ୍ନୁ ନାମକ ଧାତୁକୁ ଚର୍କରୀତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଦାଦଯୋ ଧାତଵୋ ଵେଦାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
ବେଦରେ ଦା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଧାତୁଗୁଡିକୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ମାଙ୍ହାଙ୍ଦ୍ଵାଵନୁଦାତ୍ତେତୌ ସ୍ଵରିତେଦ୍ଦାନଧାତୁଷୁ
ମା, ହା ଓ ଦ୍ୱା ନାମକ ଧାତୁଗୁଡିକ ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଦାନ ଶ୍ରେଣୀରେ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଘୃମୁଖା ଦ୍ଵାଦଶ ତଥା ପରସ୍ମୈପତିନୋ ମତାଃ
ଏହିପରି, ଘୃ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦ୍ୱାଦଶ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦିଵାଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ
ଦିବ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ପ୍ରସ୍ମୈପଦ ଧାତୁ ଗୁଡିକର ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରଶ୍ନବିଂଶିତି ଅଟେ।
ଓଦିତଃ ପୂଙ୍ମୁଖାଃ ସପ୍ତ ଆତ୍ମନେଦପିନୋ ମତାଃ
ପୁ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସାତ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଯତିପ୍ରଭୃତଯୋ ଵେଦାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
ସ୍ୟତି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ବେଦ ଧାତୁଗୁଡିକୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ମୃଷାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଵରିତେତସ୍ତୁ ଧାତଵଃ ପଞ୍ଚ କୀର୍ତିତାଃ
ମୃଷ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ରାଧୋଃ କର୍ମକ ଏଵାତ୍ର ଵୃଦ୍ଧୌ ସ୍ଵାଦିଚୁରାଦିକେ
ଏଠାରେ ରାଧୁ ଧାତୁ କର୍ମକ ଭାବରେ ଅଛି, ଏହିପରି ସ୍ୱାଦି ଓ ଚୁରାଦି ଶ୍ରେଣୀରେ ବୃଦ୍ଧି ଧାତୁଗୁଡିକୁ କର୍ମକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ଽଷ୍ଟାତ୍ର ରଧାଦ୍ଯାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଏଠାରେ ରଧ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଅଠ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଚତ୍ଵାରିଶଚ୍ଛତଂ ଚାପି ଦିଵାଦୌ ଧାତଵୋ ମତାଃ
ଦିବ ଶ୍ରେଣୀରେ ଚାରି ଶତ ଧାତୁ ଗଣାଯାଏ।