ଦଧର୍ତ୍ଯାଦ୍ଯା ସ୍ଵଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସସୂଵେତି ଚ ଧିଷ୍ଵ ଚ
'ଧାରଣ କରିଥିବା' ଆଦି ରୂପଗୁଡିକ, ଏବଂ 'ସନ୍ତାନ ଦେଇଥିବା', 'ଅସ୍ଥାପନ କର' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ରଥୀତରୀ ନସତାଦ୍ଯା ଅମ୍ନର୍ଭୁଵରଥୋ ଇତି
'ରଥୀ', 'ରଥୀ ନୁହେଁ', 'ନସତ' ଆଦି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା, 'ଅମ୍ନର୍ଭୁବ', 'ରଥ' ଏବଂ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଦାଶ୍ଵାଂଶ୍ଵ ସ୍ଵତଵାନ୍ଯାପୌତ୍ରିଭିଷ୍ଟ୍ଵଂ ଚ ନୃଭିଷ୍ଟୁତଃ
'ଦେଇଥିବା', 'ଅପନା', 'ନିଜର', 'ପୁଅମାନେ ସହିତ', ଏବଂ 'ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଚତୁର୍ଵିଧାଦ୍ବାହୁଲକାତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତେରପ୍ରଵୃତ୍ତିତଃ
ଚାରିପ୍ରକାର ବହୁଳତାରୁ କ୍ରିୟା ଏବଂ ଅକ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଭୂଵାଦ୍ଯା ଧାତଵୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନଃସ୍ମୃତାଃ
'ଭୂ' ଆଦି ଧାତୁଗୁଡିକୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଅନୁସ୍ମୃତ ହୋଇଛି।
ଅତାଦଯୋ ଽଷ୍ଟତ୍ରିଂଶଞ୍ଚ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମୁନେ
'ଅତ' ଆଦି ଧାତୁ ଏବଂ ଅଠତିସ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ, ମୁନି, ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଅଛି।
ଉଦାତ୍ତେତରତୁ ପଞ୍ଚାଶତ୍ଫକ୍କାଦ୍ଯାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
'ଫକ' ଆଦି ଅଞ୍ଚାଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ଗୁପାଦଯୋ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦୁଦାତ୍ତେତାଃ ସମୀରିତାଃ
'ଗୁପ' ଆଦି ଚଉଉନିଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
ଅଣାଦଯୋପ୍ଯୁଦାତ୍ତେତଃ ସପ୍ତଵିଂଶତିଧାତଵଃ
'ଅଣ' ଆଦି ସତେଇ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି।
ଦ୍ଵିସପ୍ତତିମିତା ମଵ୍ଯମୁଖାଶ୍ଚୋଦାତ୍ତବନ୍ଧନା
ବହେତିଶି ଧାତୁ, 'ମବ୍ୟ' ଏବଂ 'ମୁଖା' ଆଦି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା, ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିତ।
କ୍ଷୁଧାଦଯୋ ଽନୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵିଷପଞ୍ଚାଶଦୁଦାହୃତାଃ
‘କ୍ଷୁଧା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଉନ୍ସିଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ପଠାଯାଏ।
ଦ୍ଯୁତାଦ୍ଯା ଅନୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵାଵିଂଶତିରତୋ ମତାଃ
‘ଦ୍ୟୁତା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଇଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ତତୋ ଜ୍ଵଲଦୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶନ୍ମିତାସ୍ତଥା
ତାପରେ ‘ଜ୍ୱଳଦ’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଉନ୍ସିଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ଗୁଡିକୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅନୁଦାତ୍ତେତ ଅଖ୍ଯାତା ଭାଦ୍ଯୁତାତ୍ତା ଇତଃ ସ୍ଯମାତ୍
ଯେଉଁଗୁଡିକୁ ଅନୁଦାତ୍ତ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ କ୍ରିୟାପଦ; ଏଠାରେ ‘ଭା’ ଓ ‘ଦ୍ୟୁତ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବାଗୁଡିକୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସଦସ୍ରଯ ଉଦାତ୍ତେତଃ କୁଚାଦ୍ଵେଦା ଉଦାତ୍ତ ଇତ୍
‘ସଦ’ ଓ ‘ଆଶ୍ରୟ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ଉଦାତ୍ତ; ‘କୁଚାଦ’ ଓ ‘ବେଦ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ।
ସ୍ଵରିତେଚ୍ଛିଞ୍ଭୃଞାଦ୍ଯାଶ୍ଚତ୍ଵାର ସ୍ଵରିତେତ୍ତତଃ
‘ସ୍ୱରିତ’, ‘ଇଚ୍ଛ’, ‘ଭୃଞ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚାରିଟି ଦଳ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅଷ୍ଟାଦଶସ୍ମିଙାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଆମନେପଦିନୋ ମତାଃ
‘ଅଷ୍ଟାଦଶ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ହୃପରସ୍ମୈପଦୀ ଚାତ୍ମନେଭାଷାସ୍ତୁ ଗୁପାତ୍ରଯଃ
‘ହୃ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଧାତୁଗୁଡିକ ପରସ୍ମାଇପଦ; ‘ଗୁପ’, ‘ଆ’, ‘ତ୍ର’ ଏହି ତିନିଟି ଧାତୁ ଦୁଇପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନଃ ପଞ୍ଚ ଦଶ ସ୍କଂମ୍ଭ୍ଵାଦଯସ୍ତଥା
‘ସ୍କମ୍ଭ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପନ୍ଦରଟି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଵରିତେତଃ ପଚାଦ୍ଯଙ୍କାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
‘ପଚ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ, ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଭ୍ଵାଦ୍ଯା ଏତେ ଷଡଧିକଂ ସହସ୍ରଂ ଧାତଵୋ ମତାଃ
‘ଭୂ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ, ମୋଟେ ଏକ ହଜାର ଛଅଟି, ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଵରିତେତୋ ଦ୍ଵିଷାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରୋ ଧାତଵୋ ମତାଃ
‘ଦ୍ୱିଷ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚାରିଟି ଦଳ, ସ୍ୱରିତ ଚିହ୍ନିତ, ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଇରାଦଯୋ ଽନୁଦାତ୍ତେତୋ ଧାତଵସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋଦଶ
‘ଇର’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତେରଟି ଧାତୁ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଷୁମୁଖାଃ ସପ୍ତ ଧାତଵଃ
‘ଷୁ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସାତଟି ଧାତୁ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି।
ଘୁମୁଖାସ୍ତ୍ରଯ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନସ୍ତଥା
‘ଘୁ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତିନିଟି ଧାତୁ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଷ୍ଟୁଞେକସ୍ତୁ ସମା ଖ୍ଯାତଃ ସ୍ମୃତେ ନାରଦ ଶାବ୍ଦିକୈଃ
‘ଷ୍ଟୁଞ’ ଏକମାତ୍ର ଧାତୁ, ନାରଦ, ବ୍ୟାକରଣ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଲଭାବେ ପରିଚିତ।
ଇଙ୍ଙାତ୍ମନେପଦୀ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଧାତୁର୍ନାରଦ କେଵଲଃ
‘ଇଙ୍’ ଧାତୁ କେବଳ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି, ନାରଦ।
ଞିଷ୍ଵପ୍ଶଯେ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଃ ପରସ୍ମୈପଦିକସ୍ତଥା
‘ଞିଷ’ ଧାତୁ, ଅର୍ଥ ‘ଶୟନ’, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଦୀଧୀଙ୍ଵେଙ୍ସ୍ମୃତୌ ଧାତୂ ଆତ୍ମନେପଦିନୌ ମୁନେ
ମୁନି, ପାରମ୍ପରିକ ରୀତି ଅନୁସାରେ ଦୀ, ଧୀ, ବେ ଓ ହ୍ୱେ ନାମକ ଧାତୁଗୁଡିକ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଚର୍କରୀତଂ ଚ ହ୍ନୁଙ୍ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଽନୁଦାତ୍ତେନ୍ମୁନିସତ୍ତମ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ହ୍ନୁ ନାମକ ଧାତୁକୁ ଚର୍କରୀତ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।