ବହୁଲଂ ଛନ୍ଦସୀତ୍ଯୁକ୍ତମତ୍ର ଵାଚ୍ଯଂ ପୁନର୍ଵସୂ
ଏହି ପ୍ରକାର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ବେଦର ଛନ୍ଦରେ ବହୁଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ପୁନଃ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ପରଂ ଵ୍ଯଵହିତାଶ୍ଚାପି ଗତିସଂଜ୍ଞାସ୍ତଥା ହି ଆ
ଏହା ସହିତ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଦୂର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ଗତି' ନାମରେ ଓଡ଼ାଯାଏ।
ନିଷ୍ଟର୍କ୍ଯାନ୍ଦ୍ଯାସ୍ତଥୋକ୍ତାଶ୍ଚ ଗୃଭାଯେତ୍ଯାଦିକାସ୍ତଥା
ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ 'ଗର୍ଭାୟ' ଆଦିରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଵ୍ଯତ୍ଯଯମିଚ୍ଛତି ଶାସ୍ରକୃଦେଷାଂ ସୋ ଽପି ଚ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି ବାହୁଲକେନ
ଯଦି ନିୟମକାରୀ ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କିଛିରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଚାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ବହୁଳତା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ।
ରାତ୍ରୀ ଵିମ୍ବୀ ଚ କଦ୍ରୂଶ୍ଚାଵିଷ୍ଟ୍ଵୌ ଵାଜସନେଯିନଃ
'ରାତ୍ରୀ', 'ବିମ୍ବୀ', 'କଦ୍ରୂ', ଏବଂ 'ଅବିଷ୍ଟୁ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଭାଜସନେୟୀ ପ୍ରମାଣରେ ଅଛି।
ଦେଵାସୋ ଽଥୋ ସର୍ଵଦେଵତାତିତ୍ଵାଵତ ଇତ୍ଯପି
ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଯେଉଁ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଣନାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅପସ୍ପୃଧେଥାଂ ନୋ ଅଵ୍ଯାଦାଯୋ ଅସ୍ମାନ୍ମୁଖାସ୍ତଥା
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କର, ଏବଂ ଆମର ମୁଁଠୁ କୌଣସି ଅପକାର ଆସିବା ନାହିଁ।
ହିରଣ୍ଯଯେନ ନରଂ ଚ ପରମେ ଵ୍ଯୋମନିତ୍ଯପି
'ସୁନାରେ', ଏବଂ 'ମନୁଷ୍ୟ' ଉଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଯଜଧ୍ଵୈନମେମସି ଚ ସ୍ନାତ୍ଵୀ ଗତ୍ଵା ପଚାସ୍ଥଭୌଃ
'ତାଙ୍କୁ ଯଜନ କର', 'ଆମେ ଯାଉଛୁ', ଏବଂ 'ସ୍ନାନ କରି, ଯାଇ, ହାଡ ରନ୍ଧ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ପଶ୍ଯେଦଧଦ୍ବ୍ରଭୂଥାପି ପ୍ରମିଣାନ୍ତିତ୍ଯଵୀଵୃଧତ୍
ସେ ଦେଖିପାରେ, ରଖିପାରେ, ହେଇପାରେ; ମାପିପାରେ, ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।
ଦଧର୍ତ୍ଯାଦ୍ଯା ସ୍ଵଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସସୂଵେତି ଚ ଧିଷ୍ଵ ଚ
'ଧାରଣ କରିଥିବା' ଆଦି ରୂପଗୁଡିକ, ଏବଂ 'ସନ୍ତାନ ଦେଇଥିବା', 'ଅସ୍ଥାପନ କର' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ରଥୀତରୀ ନସତାଦ୍ଯା ଅମ୍ନର୍ଭୁଵରଥୋ ଇତି
'ରଥୀ', 'ରଥୀ ନୁହେଁ', 'ନସତ' ଆଦି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା, 'ଅମ୍ନର୍ଭୁବ', 'ରଥ' ଏବଂ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଦାଶ୍ଵାଂଶ୍ଵ ସ୍ଵତଵାନ୍ଯାପୌତ୍ରିଭିଷ୍ଟ୍ଵଂ ଚ ନୃଭିଷ୍ଟୁତଃ
'ଦେଇଥିବା', 'ଅପନା', 'ନିଜର', 'ପୁଅମାନେ ସହିତ', ଏବଂ 'ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଚତୁର୍ଵିଧାଦ୍ବାହୁଲକାତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତେରପ୍ରଵୃତ୍ତିତଃ
ଚାରିପ୍ରକାର ବହୁଳତାରୁ କ୍ରିୟା ଏବଂ ଅକ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଭୂଵାଦ୍ଯା ଧାତଵୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନଃସ୍ମୃତାଃ
'ଭୂ' ଆଦି ଧାତୁଗୁଡିକୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଅନୁସ୍ମୃତ ହୋଇଛି।
ଅତାଦଯୋ ଽଷ୍ଟତ୍ରିଂଶଞ୍ଚ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମୁନେ
'ଅତ' ଆଦି ଧାତୁ ଏବଂ ଅଠତିସ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ, ମୁନି, ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଅଛି।
ଉଦାତ୍ତେତରତୁ ପଞ୍ଚାଶତ୍ଫକ୍କାଦ୍ଯାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
'ଫକ' ଆଦି ଅଞ୍ଚାଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ଗୁପାଦଯୋ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦୁଦାତ୍ତେତାଃ ସମୀରିତାଃ
'ଗୁପ' ଆଦି ଚଉଉନିଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
ଅଣାଦଯୋପ୍ଯୁଦାତ୍ତେତଃ ସପ୍ତଵିଂଶତିଧାତଵଃ
'ଅଣ' ଆଦି ସତେଇ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି।
ଦ୍ଵିସପ୍ତତିମିତା ମଵ୍ଯମୁଖାଶ୍ଚୋଦାତ୍ତବନ୍ଧନା
ବହେତିଶି ଧାତୁ, 'ମବ୍ୟ' ଏବଂ 'ମୁଖା' ଆଦି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା, ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିତ।
କ୍ଷୁଧାଦଯୋ ଽନୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵିଷପଞ୍ଚାଶଦୁଦାହୃତାଃ
‘କ୍ଷୁଧା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଉନ୍ସିଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ପଠାଯାଏ।
ଦ୍ଯୁତାଦ୍ଯା ଅନୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵାଵିଂଶତିରତୋ ମତାଃ
‘ଦ୍ୟୁତା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଇଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ତତୋ ଜ୍ଵଲଦୁଦାତ୍ତେତୋ ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶନ୍ମିତାସ୍ତଥା
ତାପରେ ‘ଜ୍ୱଳଦ’ ଓ ଅନ୍ୟ ଏହାର ଦଳ, ମୋଟେ ବାଉନ୍ସିଶିଟି ଦିଅଯାଇଛି, ଏହି ଗୁଡିକୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅନୁଦାତ୍ତେତ ଅଖ୍ଯାତା ଭାଦ୍ଯୁତାତ୍ତା ଇତଃ ସ୍ଯମାତ୍
ଯେଉଁଗୁଡିକୁ ଅନୁଦାତ୍ତ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ କ୍ରିୟାପଦ; ଏଠାରେ ‘ଭା’ ଓ ‘ଦ୍ୟୁତ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବାଗୁଡିକୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସଦସ୍ରଯ ଉଦାତ୍ତେତଃ କୁଚାଦ୍ଵେଦା ଉଦାତ୍ତ ଇତ୍
‘ସଦ’ ଓ ‘ଆଶ୍ରୟ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ଉଦାତ୍ତ; ‘କୁଚାଦ’ ଓ ‘ବେଦ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ।
ସ୍ଵରିତେଚ୍ଛିଞ୍ଭୃଞାଦ୍ଯାଶ୍ଚତ୍ଵାର ସ୍ଵରିତେତ୍ତତଃ
‘ସ୍ୱରିତ’, ‘ଇଚ୍ଛ’, ‘ଭୃଞ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଚାରିଟି ଦଳ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଅଷ୍ଟାଦଶସ୍ମିଙାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଆମନେପଦିନୋ ମତାଃ
‘ଅଷ୍ଟାଦଶ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ହୃପରସ୍ମୈପଦୀ ଚାତ୍ମନେଭାଷାସ୍ତୁ ଗୁପାତ୍ରଯଃ
‘ହୃ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଧାତୁଗୁଡିକ ପରସ୍ମାଇପଦ; ‘ଗୁପ’, ‘ଆ’, ‘ତ୍ର’ ଏହି ତିନିଟି ଧାତୁ ଦୁଇପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ପରସ୍ମୈପଦିନଃ ପଞ୍ଚ ଦଶ ସ୍କଂମ୍ଭ୍ଵାଦଯସ୍ତଥା
‘ସ୍କମ୍ଭ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପନ୍ଦରଟି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ଵରିତେତଃ ପଚାଦ୍ଯଙ୍କାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମତାଃ
‘ପଚ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଳ, ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।