ରାମାଶ୍ରିତସ୍ତତ୍ପୁରୁଷେ ଧାନ୍ଯାର୍ଥୋ ଯୂପଦାରୁ ଚ
ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସରେ 'ରାମାଶ୍ରିତ', 'ଧାନ୍ୟ ପାଇଁ', 'ଯୂପ କାଠ' ଏମିତି ଉଦାହରଣ ଅଛି।
ପଞ୍ଚଗଵଂ ଦଶଗ୍ରାମୀ ତ୍ରିଫଲେତି ତୁ ରୂଢିତଃ
'ପଞ୍ଚଗବ', 'ଦଶଗ୍ରାମୀ', 'ତ୍ରିଫଳା' ଏମିତି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳିତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଞି ପ୍ରୋକ୍ତଃ କୁଂଭକାରାଦିକଃ କୃତା
ଅବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଞି' ପ୍ରତୟ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଯାଏ ନାହିଁ; 'କୁମ୍ଭକାର' ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ 'କୃତ' ପ୍ରତୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ।
ପଞ୍ଚଗୂ ରୂପଵଦ୍ଭାର୍ଯୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନଃ ସସୁତାଦିକଃ
'ପଞ୍ଚଗୁ', 'ରୂପବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିବା', 'ମଧ୍ୟାହ୍ନ', 'ପୁଅ ସହିତ' ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏଭଳି ଗଠିତ ହୁଏ।
ଭିକ୍ଷାମାନଯ ଗାଂ ଚାପି ଵାକ୍ଯମେଵାନଯୋର୍ଭଵେତ୍
'ଭିକ୍ଷା ଆଣ', 'ଗାଈକୁ ଆଣ' ଏହି ଦୁଇଟି ଉକ୍ତି ଦୁହେଁ ବାକ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ରାମକୃଷ୍ଣଂ ଦ୍ଵିଜ ଦ୍ଵୈ ଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମ ଚୈକମୁପାସ୍ଯତେ
'ରାମକୃଷ୍ଣ', 'ଦ୍ୱିଜ', 'ଦୁଇ-ଦୁଇ', 'ବ୍ରହ୍ମ ଏକ' ଏହାମାନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ପଞ୍ଚଵିଧମାଖ୍ଯାତଂ ଵୈଦିକଂ ଧାତୁରୂପକମ୍
ଏଭଳି, ବେଦର ଧାତୁରୂପର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଵିକାରଃ କ୍ଵାପି ଵର୍ଣାନାଂ ଵର୍ଣନାଶଃ କ୍ଵଚିନ୍ମତଃ
କେତେବେଳେ ଅକ୍ଷରର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ, କେତେବେଳେ ଅକ୍ଷର ହ୍ରାସ ମନାଯାଏ।
ଧାତୋର୍ଯୋଗାତିଶଯୀ ଚ ସଂଯୋଗଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଧାତୁ ସହିତ ଅତିରିକ୍ତ ଯୋଗକୁ ବିଶେଷ ସଂଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୂଢୋତ୍ମା ଵର୍ଣଵିକୃତେର୍ଵର୍ଣନାଂଶାତ୍ପୃଷୋଦରଃ
ଲୁଚିଥିବା ସାର, ଅକ୍ଷରର ବିକୃତି କିମ୍ବା ଅକ୍ଷରର ଅଂଶକୁ 'ପୃଷୋଦର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବହୁଲଂ ଛନ୍ଦସୀତ୍ଯୁକ୍ତମତ୍ର ଵାଚ୍ଯଂ ପୁନର୍ଵସୂ
ଏହି ପ୍ରକାର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ବେଦର ଛନ୍ଦରେ ବହୁଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ପୁନଃ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ପରଂ ଵ୍ଯଵହିତାଶ୍ଚାପି ଗତିସଂଜ୍ଞାସ୍ତଥା ହି ଆ
ଏହା ସହିତ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଦୂର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ଗତି' ନାମରେ ଓଡ଼ାଯାଏ।
ନିଷ୍ଟର୍କ୍ଯାନ୍ଦ୍ଯାସ୍ତଥୋକ୍ତାଶ୍ଚ ଗୃଭାଯେତ୍ଯାଦିକାସ୍ତଥା
ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ 'ଗର୍ଭାୟ' ଆଦିରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଵ୍ଯତ୍ଯଯମିଚ୍ଛତି ଶାସ୍ରକୃଦେଷାଂ ସୋ ଽପି ଚ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି ବାହୁଲକେନ
ଯଦି ନିୟମକାରୀ ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କିଛିରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଚାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ବହୁଳତା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ।
ରାତ୍ରୀ ଵିମ୍ବୀ ଚ କଦ୍ରୂଶ୍ଚାଵିଷ୍ଟ୍ଵୌ ଵାଜସନେଯିନଃ
'ରାତ୍ରୀ', 'ବିମ୍ବୀ', 'କଦ୍ରୂ', ଏବଂ 'ଅବିଷ୍ଟୁ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଭାଜସନେୟୀ ପ୍ରମାଣରେ ଅଛି।
ଦେଵାସୋ ଽଥୋ ସର୍ଵଦେଵତାତିତ୍ଵାଵତ ଇତ୍ଯପି
ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଯେଉଁ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଣନାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅପସ୍ପୃଧେଥାଂ ନୋ ଅଵ୍ଯାଦାଯୋ ଅସ୍ମାନ୍ମୁଖାସ୍ତଥା
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କର, ଏବଂ ଆମର ମୁଁଠୁ କୌଣସି ଅପକାର ଆସିବା ନାହିଁ।
ହିରଣ୍ଯଯେନ ନରଂ ଚ ପରମେ ଵ୍ଯୋମନିତ୍ଯପି
'ସୁନାରେ', ଏବଂ 'ମନୁଷ୍ୟ' ଉଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଯଜଧ୍ଵୈନମେମସି ଚ ସ୍ନାତ୍ଵୀ ଗତ୍ଵା ପଚାସ୍ଥଭୌଃ
'ତାଙ୍କୁ ଯଜନ କର', 'ଆମେ ଯାଉଛୁ', ଏବଂ 'ସ୍ନାନ କରି, ଯାଇ, ହାଡ ରନ୍ଧ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ପଶ୍ଯେଦଧଦ୍ବ୍ରଭୂଥାପି ପ୍ରମିଣାନ୍ତିତ୍ଯଵୀଵୃଧତ୍
ସେ ଦେଖିପାରେ, ରଖିପାରେ, ହେଇପାରେ; ମାପିପାରେ, ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।
ଦଧର୍ତ୍ଯାଦ୍ଯା ସ୍ଵଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସସୂଵେତି ଚ ଧିଷ୍ଵ ଚ
'ଧାରଣ କରିଥିବା' ଆଦି ରୂପଗୁଡିକ, ଏବଂ 'ସନ୍ତାନ ଦେଇଥିବା', 'ଅସ୍ଥାପନ କର' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ରଥୀତରୀ ନସତାଦ୍ଯା ଅମ୍ନର୍ଭୁଵରଥୋ ଇତି
'ରଥୀ', 'ରଥୀ ନୁହେଁ', 'ନସତ' ଆଦି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା, 'ଅମ୍ନର୍ଭୁବ', 'ରଥ' ଏବଂ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଦାଶ୍ଵାଂଶ୍ଵ ସ୍ଵତଵାନ୍ଯାପୌତ୍ରିଭିଷ୍ଟ୍ଵଂ ଚ ନୃଭିଷ୍ଟୁତଃ
'ଦେଇଥିବା', 'ଅପନା', 'ନିଜର', 'ପୁଅମାନେ ସହିତ', ଏବଂ 'ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଚତୁର୍ଵିଧାଦ୍ବାହୁଲକାତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତେରପ୍ରଵୃତ୍ତିତଃ
ଚାରିପ୍ରକାର ବହୁଳତାରୁ କ୍ରିୟା ଏବଂ ଅକ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଭୂଵାଦ୍ଯା ଧାତଵୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ପରସ୍ମୈପଦିନଃସ୍ମୃତାଃ
'ଭୂ' ଆଦି ଧାତୁଗୁଡିକୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଅନୁସ୍ମୃତ ହୋଇଛି।
ଅତାଦଯୋ ଽଷ୍ଟତ୍ରିଂଶଞ୍ଚ ପରସ୍ମୈପଦିନୋ ମୁନେ
'ଅତ' ଆଦି ଧାତୁ ଏବଂ ଅଠତିସ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ, ମୁନି, ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଅଛି।
ଉଦାତ୍ତେତରତୁ ପଞ୍ଚାଶତ୍ଫକ୍କାଦ୍ଯାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
'ଫକ' ଆଦି ଅଞ୍ଚାଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ଗୁପାଦଯୋ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦୁଦାତ୍ତେତାଃ ସମୀରିତାଃ
'ଗୁପ' ଆଦି ଚଉଉନିଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
ଅଣାଦଯୋପ୍ଯୁଦାତ୍ତେତଃ ସପ୍ତଵିଂଶତିଧାତଵଃ
'ଅଣ' ଆଦି ସତେଇ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ରହିଛି।
ଦ୍ଵିସପ୍ତତିମିତା ମଵ୍ଯମୁଖାଶ୍ଚୋଦାତ୍ତବନ୍ଧନା
ବହେତିଶି ଧାତୁ, 'ମବ୍ୟ' ଏବଂ 'ମୁଖା' ଆଦି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା, ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିତ।