ପରସ୍ମୈପଦମାଖ୍ଯାତଂ ଶେଷାତ୍କର୍ତାରି ଶାବ୍ଦିକୈଃ
ପରସ୍ମୈପଦ ଆଖ୍ୟାତ କାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଶେଷ ଅଂଶ ଛାଡ଼ି ଶାବ୍ଦିକମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି ।
ସୌକର୍ଯାତିଶଯଂ ଚୈଵ ଯଦାଦ୍ଯୋତଯିତୁଂ ମୁନେ
ମୁନି, ଯେତେବେଳେ ବିଶେଷ ସୁବିଧା କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦର୍ଶାଇବାକୁ ହୁଏ,
ଲଭନ୍ତେ କର୍ତୃତେ ପଶ୍ଯ ପଚ୍ଯତେ ହ୍ଯୋଦନଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଦେଖ, କାର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅର୍ଥରେ ସେମାନେ ପାଆନ୍ତି; ଖିଚୁଡ଼ି ନିଜେ ନିଜେ ସିଜାଯାଏ ।
ଧାତୋଃ ସକର୍ମକାଦ୍ଭାଵେ କର୍ମଣ୍ଯପି ଲପ୍ରତ୍ଯଯାଃ
ସକର୍ମକ ଧାତୁରୁ, ଭାବରେ କିମ୍ବା କର୍ମଣି ଅର୍ଥରେ 'ଲ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
ଫଲଵ୍ଯାପରଯୋରେକନିଷ୍ଟତାଯାମକର୍ମକଃ
ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଅଲଗା ଫଳ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୌଣେ କର୍ମଣି ଦ୍ରୁହ୍ଯାଦେଃ ପ୍ରଧାନେ ନୀହୃକୃଷ୍ଵହାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି, ସେଠାରେ ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରିକି ଦ୍ରୋହ ଇତ୍ୟାଦି, ତାହା ଅନୁସୂଚିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଯୋଜ୍ଯ କର୍ମଣ୍ଯନ୍ଯେଷାଂ ଣ୍ଯନ୍ତାନାଂ ଲାଦଯୋ ମତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ଅଧୀନ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଲାଭ ପ୍ରଧାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମନାଯାଏ।
ଫଲେ ପ୍ରଧାନଂ ଵ୍ଯାପାରସ୍ତିର୍ଙ୍ଥସ୍ତୁ ଵିଶେଷଣମ୍
ଫଳରେ, ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପାର ହେବାକୁ ବିଶେଷଣ ଭାବେ ଧରାଯାଏ।
ଭାଵେ କର୍ମଣି କୃତ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁଃ କୃତଃ କର୍ତରି କୀର୍ତିତାଃ
ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ କୃତ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ ମନାଯାଏ।
ଗମ୍ଯାଦିଗମ୍ଯେ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଶେଷମଦ୍ଯତନେ ମତମ୍
ଯେଉଁଠି 'ଯିବାକୁ' ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ସେଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ ଆଧୁନିକ ମତାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଏ।
ରାମାଶ୍ରିତସ୍ତତ୍ପୁରୁଷେ ଧାନ୍ଯାର୍ଥୋ ଯୂପଦାରୁ ଚ
ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସରେ 'ରାମାଶ୍ରିତ', 'ଧାନ୍ୟ ପାଇଁ', 'ଯୂପ କାଠ' ଏମିତି ଉଦାହରଣ ଅଛି।
ପଞ୍ଚଗଵଂ ଦଶଗ୍ରାମୀ ତ୍ରିଫଲେତି ତୁ ରୂଢିତଃ
'ପଞ୍ଚଗବ', 'ଦଶଗ୍ରାମୀ', 'ତ୍ରିଫଳା' ଏମିତି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳିତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଞି ପ୍ରୋକ୍ତଃ କୁଂଭକାରାଦିକଃ କୃତା
ଅବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଞି' ପ୍ରତୟ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଯାଏ ନାହିଁ; 'କୁମ୍ଭକାର' ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ 'କୃତ' ପ୍ରତୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ।
ପଞ୍ଚଗୂ ରୂପଵଦ୍ଭାର୍ଯୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନଃ ସସୁତାଦିକଃ
'ପଞ୍ଚଗୁ', 'ରୂପବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିବା', 'ମଧ୍ୟାହ୍ନ', 'ପୁଅ ସହିତ' ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏଭଳି ଗଠିତ ହୁଏ।
ଭିକ୍ଷାମାନଯ ଗାଂ ଚାପି ଵାକ୍ଯମେଵାନଯୋର୍ଭଵେତ୍
'ଭିକ୍ଷା ଆଣ', 'ଗାଈକୁ ଆଣ' ଏହି ଦୁଇଟି ଉକ୍ତି ଦୁହେଁ ବାକ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ରାମକୃଷ୍ଣଂ ଦ୍ଵିଜ ଦ୍ଵୈ ଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମ ଚୈକମୁପାସ୍ଯତେ
'ରାମକୃଷ୍ଣ', 'ଦ୍ୱିଜ', 'ଦୁଇ-ଦୁଇ', 'ବ୍ରହ୍ମ ଏକ' ଏହାମାନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ପଞ୍ଚଵିଧମାଖ୍ଯାତଂ ଵୈଦିକଂ ଧାତୁରୂପକମ୍
ଏଭଳି, ବେଦର ଧାତୁରୂପର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଵିକାରଃ କ୍ଵାପି ଵର୍ଣାନାଂ ଵର୍ଣନାଶଃ କ୍ଵଚିନ୍ମତଃ
କେତେବେଳେ ଅକ୍ଷରର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ, କେତେବେଳେ ଅକ୍ଷର ହ୍ରାସ ମନାଯାଏ।
ଧାତୋର୍ଯୋଗାତିଶଯୀ ଚ ସଂଯୋଗଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଧାତୁ ସହିତ ଅତିରିକ୍ତ ଯୋଗକୁ ବିଶେଷ ସଂଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୂଢୋତ୍ମା ଵର୍ଣଵିକୃତେର୍ଵର୍ଣନାଂଶାତ୍ପୃଷୋଦରଃ
ଲୁଚିଥିବା ସାର, ଅକ୍ଷରର ବିକୃତି କିମ୍ବା ଅକ୍ଷରର ଅଂଶକୁ 'ପୃଷୋଦର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବହୁଲଂ ଛନ୍ଦସୀତ୍ଯୁକ୍ତମତ୍ର ଵାଚ୍ଯଂ ପୁନର୍ଵସୂ
ଏହି ପ୍ରକାର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ବେଦର ଛନ୍ଦରେ ବହୁଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ପୁନଃ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ପରଂ ଵ୍ଯଵହିତାଶ୍ଚାପି ଗତିସଂଜ୍ଞାସ୍ତଥା ହି ଆ
ଏହା ସହିତ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଦୂର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ଗତି' ନାମରେ ଓଡ଼ାଯାଏ।
ନିଷ୍ଟର୍କ୍ଯାନ୍ଦ୍ଯାସ୍ତଥୋକ୍ତାଶ୍ଚ ଗୃଭାଯେତ୍ଯାଦିକାସ୍ତଥା
ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି, ଏବଂ 'ଗର୍ଭାୟ' ଆଦିରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଯେଉଁ ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଵ୍ଯତ୍ଯଯମିଚ୍ଛତି ଶାସ୍ରକୃଦେଷାଂ ସୋ ଽପି ଚ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି ବାହୁଲକେନ
ଯଦି ନିୟମକାରୀ ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କିଛିରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଚାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ବହୁଳତା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ।
ରାତ୍ରୀ ଵିମ୍ବୀ ଚ କଦ୍ରୂଶ୍ଚାଵିଷ୍ଟ୍ଵୌ ଵାଜସନେଯିନଃ
'ରାତ୍ରୀ', 'ବିମ୍ବୀ', 'କଦ୍ରୂ', ଏବଂ 'ଅବିଷ୍ଟୁ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଭାଜସନେୟୀ ପ୍ରମାଣରେ ଅଛି।
ଦେଵାସୋ ଽଥୋ ସର୍ଵଦେଵତାତିତ୍ଵାଵତ ଇତ୍ଯପି
ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଯେଉଁ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଣନାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଅପସ୍ପୃଧେଥାଂ ନୋ ଅଵ୍ଯାଦାଯୋ ଅସ୍ମାନ୍ମୁଖାସ୍ତଥା
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କର, ଏବଂ ଆମର ମୁଁଠୁ କୌଣସି ଅପକାର ଆସିବା ନାହିଁ।
ହିରଣ୍ଯଯେନ ନରଂ ଚ ପରମେ ଵ୍ଯୋମନିତ୍ଯପି
'ସୁନାରେ', ଏବଂ 'ମନୁଷ୍ୟ' ଉଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଯଜଧ୍ଵୈନମେମସି ଚ ସ୍ନାତ୍ଵୀ ଗତ୍ଵା ପଚାସ୍ଥଭୌଃ
'ତାଙ୍କୁ ଯଜନ କର', 'ଆମେ ଯାଉଛୁ', ଏବଂ 'ସ୍ନାନ କରି, ଯାଇ, ହାଡ ରନ୍ଧ' ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ପଶ୍ଯେଦଧଦ୍ବ୍ରଭୂଥାପି ପ୍ରମିଣାନ୍ତିତ୍ଯଵୀଵୃଧତ୍
ସେ ଦେଖିପାରେ, ରଖିପାରେ, ହେଇପାରେ; ମାପିପାରେ, ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ।