ଶନ୍ତଃ ଶନ୍ତିଃ ଶଂଯଶନ୍ତୌ ଶଂଯୋହଂଯୁଃ ଶୁଭଂଯୁଵତ୍
ଶନ୍ତ, ଶାନ୍ତି, ଶମ୍ୟଶନ୍ତ, ଶମ୍ୟୋହଂୟୁ ଏବଂ ଶୁଭଂୟୁ,
ଭଵତି ବଗଭୂଵ ଭଵିତା ଭଵିଷ୍ଯତି ଭଵତ୍ଵଭଵଦ୍ଭଘଵେଚ୍ଚାପି
ଭବତି, ବଗଭୂବ, ଭବିତା, ଭବିଷ୍ୟତି, ଭବତ୍, ଅଭବତ୍, ଭଗବତ୍ ଏବଂ ଭଭେଚ୍ ମଧ୍ୟ,
ଅତ୍ତି ଜଘାସାତ୍ତାତ୍ସ୍ଯତ୍ଯତ୍ତ୍ଵାଦଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିରଘସଦାତ୍ସ୍ଯତ୍
ଅତ୍ତି, ଜଘାସ, ଅତ୍ତାତ୍, ସ୍ୟତି, ଅତ୍ତ୍ୱା, ଦଦତ୍, ଦ୍ୱିରଘସ, ଦାତ୍ସ୍ୟତ୍,
ଦିଦେଵ ଦେଵିତା ଦେଵିଷ୍ଯତି ଚ ଅଦୀଵ୍ଯଦ୍ଦୀଵ୍ଯେଦ୍ଦୀଵ୍ଯାଦ୍ଵୈ
ଦିଦେବ, ଦେବିତା, ଦେବିଷ୍ୟତି, ଅଦୀବ୍ୟତ୍, ଦୀବ୍ୟେତ୍, ଦୀବ୍ୟାତ୍ ନିଶ୍ଚୟ,
ସୁନୋତ୍ଵସୁନୋତ୍ସୁନୁଯାତ୍ସୂଯାଦଶାଵୀଦସୋଷ୍ଯୁତ୍ତୁଦତି ଚ
ସୁନୋତ୍, ଅସୁନୋତ୍, ସୁନୁୟାତ୍, ସୂୟାତ୍, ଅଶାବିତ୍, ଅସୋଷ୍ୟତ୍, ଉତୁଦତି ମଧ୍ୟ,
ଅତୌତ୍ସୀଦତୋତ୍ସ୍ଯଦିତି ଚ ରୁଣଦ୍ଧି ରୂରୋଧ ରୋଦ୍ଧା ରୋତ୍ସ୍ଯତି ଵୈ
ଅତଉତ୍, ସୀଦତ୍, ଓତ୍ସ୍ୟତ୍, ଇତି, ରୁଣଦ୍ଧି, ରୂରୋଧ, ରୋଦ୍ଧା, ରୋତ୍ସ୍ୟତି ନିଶ୍ଚୟ,
ତନୋତି ତତାନ ତନିତା ତନିଷ୍ଯତି ତନୋତ୍ଵତନୋତ୍ତନୁଯାଦ୍ଧି
ତନୋତି, ତତାନ, ତନିତା, ତନିଷ୍ୟତି, ତନୋତ୍, ଅତନୋତ୍, ତନୁୟାତ୍ ନିଶ୍ଚୟ,
ଅକ୍ରୀଣାତ୍କ୍ରୀଣାତ୍କ୍ରୀଣୀଯାତ୍କ୍ରୀଯାଦକ୍ରୈଷୀଦକ୍ରେଷ୍ଯଞ୍ଚୋରଯତି ଚୋରଯାମାସ ଚୋରଯିତା ଚୋରଯିଷ୍ଯତି ଚୋରଯତୁ
ଅକ୍ରୀଣାତ୍, କ୍ରୀଣାତ୍, କ୍ରୀଣୀୟାତ୍, କ୍ରୀୟାତ୍, ଅକ୍ରୈଷୀତ୍, ଅକ୍ରେଷ୍ୟତ୍, ଚୋରୟତି, ଚୋରୟାମାସ, ଚୋରୟିତା, ଚୋରୟିଷ୍ୟତି, ଚୋରୟତୁ,
କ୍ରିଯାସମଭିହାରେ ତୁ ପଣ୍ଡିତୋ ବୋଭୂଯତେ ମୁନେ
କୃତ୍ୟାର ସମାହାରରେ, ମୁନି, ଜ୍ଞାନୀକୁ 'ବୋଭୂୟତେ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଅନୁଦାତ୍ତଞିତୋ ଧାତୋଃ କ୍ରିଯାଵିନିମଯେ ତଥା
ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଥିବା ଧାତୁରେ ଏବଂ କ୍ରିୟା ବଦଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହୁଏ ।
ପରସ୍ମୈପଦମାଖ୍ଯାତଂ ଶେଷାତ୍କର୍ତାରି ଶାବ୍ଦିକୈଃ
ପରସ୍ମୈପଦ ଆଖ୍ୟାତ କାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଶେଷ ଅଂଶ ଛାଡ଼ି ଶାବ୍ଦିକମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି ।
ସୌକର୍ଯାତିଶଯଂ ଚୈଵ ଯଦାଦ୍ଯୋତଯିତୁଂ ମୁନେ
ମୁନି, ଯେତେବେଳେ ବିଶେଷ ସୁବିଧା କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦର୍ଶାଇବାକୁ ହୁଏ,
ଲଭନ୍ତେ କର୍ତୃତେ ପଶ୍ଯ ପଚ୍ଯତେ ହ୍ଯୋଦନଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଦେଖ, କାର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅର୍ଥରେ ସେମାନେ ପାଆନ୍ତି; ଖିଚୁଡ଼ି ନିଜେ ନିଜେ ସିଜାଯାଏ ।
ଧାତୋଃ ସକର୍ମକାଦ୍ଭାଵେ କର୍ମଣ୍ଯପି ଲପ୍ରତ୍ଯଯାଃ
ସକର୍ମକ ଧାତୁରୁ, ଭାବରେ କିମ୍ବା କର୍ମଣି ଅର୍ଥରେ 'ଲ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
ଫଲଵ୍ଯାପରଯୋରେକନିଷ୍ଟତାଯାମକର୍ମକଃ
ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଅଲଗା ଫଳ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୌଣେ କର୍ମଣି ଦ୍ରୁହ୍ଯାଦେଃ ପ୍ରଧାନେ ନୀହୃକୃଷ୍ଵହାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି, ସେଠାରେ ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରିକି ଦ୍ରୋହ ଇତ୍ୟାଦି, ତାହା ଅନୁସୂଚିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଯୋଜ୍ଯ କର୍ମଣ୍ଯନ୍ଯେଷାଂ ଣ୍ଯନ୍ତାନାଂ ଲାଦଯୋ ମତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ଅଧୀନ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଲାଭ ପ୍ରଧାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମନାଯାଏ।
ଫଲେ ପ୍ରଧାନଂ ଵ୍ଯାପାରସ୍ତିର୍ଙ୍ଥସ୍ତୁ ଵିଶେଷଣମ୍
ଫଳରେ, ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପାର ହେବାକୁ ବିଶେଷଣ ଭାବେ ଧରାଯାଏ।
ଭାଵେ କର୍ମଣି କୃତ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁଃ କୃତଃ କର୍ତରି କୀର୍ତିତାଃ
ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ କୃତ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ ମନାଯାଏ।
ଗମ୍ଯାଦିଗମ୍ଯେ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଶେଷମଦ୍ଯତନେ ମତମ୍
ଯେଉଁଠି 'ଯିବାକୁ' ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ସେଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ ଆଧୁନିକ ମତାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଏ।
ରାମାଶ୍ରିତସ୍ତତ୍ପୁରୁଷେ ଧାନ୍ଯାର୍ଥୋ ଯୂପଦାରୁ ଚ
ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସରେ 'ରାମାଶ୍ରିତ', 'ଧାନ୍ୟ ପାଇଁ', 'ଯୂପ କାଠ' ଏମିତି ଉଦାହରଣ ଅଛି।
ପଞ୍ଚଗଵଂ ଦଶଗ୍ରାମୀ ତ୍ରିଫଲେତି ତୁ ରୂଢିତଃ
'ପଞ୍ଚଗବ', 'ଦଶଗ୍ରାମୀ', 'ତ୍ରିଫଳା' ଏମିତି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଚଳିତ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଞି ପ୍ରୋକ୍ତଃ କୁଂଭକାରାଦିକଃ କୃତା
ଅବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଞି' ପ୍ରତୟ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଯାଏ ନାହିଁ; 'କୁମ୍ଭକାର' ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ 'କୃତ' ପ୍ରତୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ।
ପଞ୍ଚଗୂ ରୂପଵଦ୍ଭାର୍ଯୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନଃ ସସୁତାଦିକଃ
'ପଞ୍ଚଗୁ', 'ରୂପବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିବା', 'ମଧ୍ୟାହ୍ନ', 'ପୁଅ ସହିତ' ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏଭଳି ଗଠିତ ହୁଏ।
ଭିକ୍ଷାମାନଯ ଗାଂ ଚାପି ଵାକ୍ଯମେଵାନଯୋର୍ଭଵେତ୍
'ଭିକ୍ଷା ଆଣ', 'ଗାଈକୁ ଆଣ' ଏହି ଦୁଇଟି ଉକ୍ତି ଦୁହେଁ ବାକ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ରାମକୃଷ୍ଣଂ ଦ୍ଵିଜ ଦ୍ଵୈ ଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମ ଚୈକମୁପାସ୍ଯତେ
'ରାମକୃଷ୍ଣ', 'ଦ୍ୱିଜ', 'ଦୁଇ-ଦୁଇ', 'ବ୍ରହ୍ମ ଏକ' ଏହାମାନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ତତ୍ପଞ୍ଚଵିଧମାଖ୍ଯାତଂ ଵୈଦିକଂ ଧାତୁରୂପକମ୍
ଏଭଳି, ବେଦର ଧାତୁରୂପର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଵିକାରଃ କ୍ଵାପି ଵର୍ଣାନାଂ ଵର୍ଣନାଶଃ କ୍ଵଚିନ୍ମତଃ
କେତେବେଳେ ଅକ୍ଷରର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ, କେତେବେଳେ ଅକ୍ଷର ହ୍ରାସ ମନାଯାଏ।
ଧାତୋର୍ଯୋଗାତିଶଯୀ ଚ ସଂଯୋଗଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଧାତୁ ସହିତ ଅତିରିକ୍ତ ଯୋଗକୁ ବିଶେଷ ସଂଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୂଢୋତ୍ମା ଵର୍ଣଵିକୃତେର୍ଵର୍ଣନାଂଶାତ୍ପୃଷୋଦରଃ
ଲୁଚିଥିବା ସାର, ଅକ୍ଷରର ବିକୃତି କିମ୍ବା ଅକ୍ଷରର ଅଂଶକୁ 'ପୃଷୋଦର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।