କତମଃ କତରଃ ସଂଖ୍ଯେଯଵିଶେଷାଵଧାରଣେ
'କେଉଁଟି' ଓ 'ଦୁଇଟିରୁ କେଉଁଟି' — ଏହି ଶବ୍ଦ ଗଣନା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଏତାଦଶଃ କତିପଯଃ କତିଥଃ କତି ନାରଦ
'ଏତେ', 'କିଛି', 'କେତେଥର', 'କେତେ' — ଏହିପରି ଶବ୍ଦ, ହେ ନାରଦ।
ଦ୍ଵେଧା ଦ୍ଵୈଧା ଦ୍ଵିଧା ସଂଖ୍ଯା ପ୍ରକାରେ ଽଥ ମୁନୀଶ୍ଵର
'ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ', 'ଦୁଇ ଭାବରେ', 'ଦୁଇ ଭାଗରେ' — ଏହି ସବୁ ଗଣନାର ଧାରା। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦ୍ଵିତଯଂ ତ୍ରିତପଂ ଚାପି ସଂଖ୍ଯାଯାଂ ହି ଦ୍ଵଯଂ ତ୍ରଯମ୍
'ଏକ ଯୁଗଳ', 'ତିନି ଭାଗ', ଏବଂ ଗଣନାରେ 'ଦୁଇ', 'ତିନି'।
ତ୍ରୈଣଃ ପୌଷ୍ଣସ୍ତୁଣ୍ଡିଭଶ୍ଚ ଵୃନ୍ଦାରକକୃଷୀଵଲୌ
ତ୍ରୈଣ, ପୌଷ୍ଣ, ତୁଣ୍ଡିଭ, ବୃନ୍ଦାରକ, କୃଷୀବଳ।
ଅଵଟୀଟୋଵନାଟେ ନିବିଡଂ ଚେକ୍ଷୁଶାକିନମ୍
ଅବଟୀଟ, ବନାଟ, ନିବିଡ଼, ଓ ଚେକ୍ଷୁଶାକିନ।
ଵିଦ୍ଯାଥୁଞ୍ଚୁର୍ବହୁତିଥଂ ପର୍ଵତଃ ଶୃଙ୍ଗିଣସ୍ତଥା
ବିଦ୍ୟାଥୁଞ୍ଚୁ, ବହୁତିଥ, ପର୍ବତ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗିଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି,
ଚିଲ୍ଲଶ୍ଚ ଚିପିଟଂ ଚିକ୍ଵଂ ଵାତୂଲଃ କୁତପସ୍ତଥା
ଚିଲ୍ଲ, ଚିପିଟ, ଚିକ୍ବ, ବାତୂଳ ଏବଂ କୁଟପ ମଧ୍ୟ,
ଊର୍ଣାଯୁଶ୍ଚ ମରୂତଶ୍ଚୈକାକୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ତଥା
ଉର୍ଣ୍ଣାୟୁ, ମରୂତ, ଏକାକୀ ଏବଂ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ମଧ୍ୟ,
ଆସଂଦୀ ଵଞ୍ଚ ଚକ୍ରୀଵତ୍ତୂଷ୍ଣୀକାଂ ଜଲ୍ପତକ୍ଯପି
ଆସଂଦୀ, ବଞ୍ଚ, ଚକ୍ରୀବତ୍, ତୂଷ୍ଣୀକା ଏବଂ ଜଲ୍ପତକୀ ମଧ୍ୟ,
ଶନ୍ତଃ ଶନ୍ତିଃ ଶଂଯଶନ୍ତୌ ଶଂଯୋହଂଯୁଃ ଶୁଭଂଯୁଵତ୍
ଶନ୍ତ, ଶାନ୍ତି, ଶମ୍ୟଶନ୍ତ, ଶମ୍ୟୋହଂୟୁ ଏବଂ ଶୁଭଂୟୁ,
ଭଵତି ବଗଭୂଵ ଭଵିତା ଭଵିଷ୍ଯତି ଭଵତ୍ଵଭଵଦ୍ଭଘଵେଚ୍ଚାପି
ଭବତି, ବଗଭୂବ, ଭବିତା, ଭବିଷ୍ୟତି, ଭବତ୍, ଅଭବତ୍, ଭଗବତ୍ ଏବଂ ଭଭେଚ୍ ମଧ୍ୟ,
ଅତ୍ତି ଜଘାସାତ୍ତାତ୍ସ୍ଯତ୍ଯତ୍ତ୍ଵାଦଦଦ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିରଘସଦାତ୍ସ୍ଯତ୍
ଅତ୍ତି, ଜଘାସ, ଅତ୍ତାତ୍, ସ୍ୟତି, ଅତ୍ତ୍ୱା, ଦଦତ୍, ଦ୍ୱିରଘସ, ଦାତ୍ସ୍ୟତ୍,
ଦିଦେଵ ଦେଵିତା ଦେଵିଷ୍ଯତି ଚ ଅଦୀଵ୍ଯଦ୍ଦୀଵ୍ଯେଦ୍ଦୀଵ୍ଯାଦ୍ଵୈ
ଦିଦେବ, ଦେବିତା, ଦେବିଷ୍ୟତି, ଅଦୀବ୍ୟତ୍, ଦୀବ୍ୟେତ୍, ଦୀବ୍ୟାତ୍ ନିଶ୍ଚୟ,
ସୁନୋତ୍ଵସୁନୋତ୍ସୁନୁଯାତ୍ସୂଯାଦଶାଵୀଦସୋଷ୍ଯୁତ୍ତୁଦତି ଚ
ସୁନୋତ୍, ଅସୁନୋତ୍, ସୁନୁୟାତ୍, ସୂୟାତ୍, ଅଶାବିତ୍, ଅସୋଷ୍ୟତ୍, ଉତୁଦତି ମଧ୍ୟ,
ଅତୌତ୍ସୀଦତୋତ୍ସ୍ଯଦିତି ଚ ରୁଣଦ୍ଧି ରୂରୋଧ ରୋଦ୍ଧା ରୋତ୍ସ୍ଯତି ଵୈ
ଅତଉତ୍, ସୀଦତ୍, ଓତ୍ସ୍ୟତ୍, ଇତି, ରୁଣଦ୍ଧି, ରୂରୋଧ, ରୋଦ୍ଧା, ରୋତ୍ସ୍ୟତି ନିଶ୍ଚୟ,
ତନୋତି ତତାନ ତନିତା ତନିଷ୍ଯତି ତନୋତ୍ଵତନୋତ୍ତନୁଯାଦ୍ଧି
ତନୋତି, ତତାନ, ତନିତା, ତନିଷ୍ୟତି, ତନୋତ୍, ଅତନୋତ୍, ତନୁୟାତ୍ ନିଶ୍ଚୟ,
ଅକ୍ରୀଣାତ୍କ୍ରୀଣାତ୍କ୍ରୀଣୀଯାତ୍କ୍ରୀଯାଦକ୍ରୈଷୀଦକ୍ରେଷ୍ଯଞ୍ଚୋରଯତି ଚୋରଯାମାସ ଚୋରଯିତା ଚୋରଯିଷ୍ଯତି ଚୋରଯତୁ
ଅକ୍ରୀଣାତ୍, କ୍ରୀଣାତ୍, କ୍ରୀଣୀୟାତ୍, କ୍ରୀୟାତ୍, ଅକ୍ରୈଷୀତ୍, ଅକ୍ରେଷ୍ୟତ୍, ଚୋରୟତି, ଚୋରୟାମାସ, ଚୋରୟିତା, ଚୋରୟିଷ୍ୟତି, ଚୋରୟତୁ,
କ୍ରିଯାସମଭିହାରେ ତୁ ପଣ୍ଡିତୋ ବୋଭୂଯତେ ମୁନେ
କୃତ୍ୟାର ସମାହାରରେ, ମୁନି, ଜ୍ଞାନୀକୁ 'ବୋଭୂୟତେ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଅନୁଦାତ୍ତଞିତୋ ଧାତୋଃ କ୍ରିଯାଵିନିମଯେ ତଥା
ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଥିବା ଧାତୁରେ ଏବଂ କ୍ରିୟା ବଦଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହୁଏ ।
ପରସ୍ମୈପଦମାଖ୍ଯାତଂ ଶେଷାତ୍କର୍ତାରି ଶାବ୍ଦିକୈଃ
ପରସ୍ମୈପଦ ଆଖ୍ୟାତ କାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଶେଷ ଅଂଶ ଛାଡ଼ି ଶାବ୍ଦିକମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି ।
ସୌକର୍ଯାତିଶଯଂ ଚୈଵ ଯଦାଦ୍ଯୋତଯିତୁଂ ମୁନେ
ମୁନି, ଯେତେବେଳେ ବିଶେଷ ସୁବିଧା କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦର୍ଶାଇବାକୁ ହୁଏ,
ଲଭନ୍ତେ କର୍ତୃତେ ପଶ୍ଯ ପଚ୍ଯତେ ହ୍ଯୋଦନଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଦେଖ, କାର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଅର୍ଥରେ ସେମାନେ ପାଆନ୍ତି; ଖିଚୁଡ଼ି ନିଜେ ନିଜେ ସିଜାଯାଏ ।
ଧାତୋଃ ସକର୍ମକାଦ୍ଭାଵେ କର୍ମଣ୍ଯପି ଲପ୍ରତ୍ଯଯାଃ
ସକର୍ମକ ଧାତୁରୁ, ଭାବରେ କିମ୍ବା କର୍ମଣି ଅର୍ଥରେ 'ଲ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
ଫଲଵ୍ଯାପରଯୋରେକନିଷ୍ଟତାଯାମକର୍ମକଃ
ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଅଲଗା ଫଳ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଗୌଣେ କର୍ମଣି ଦ୍ରୁହ୍ଯାଦେଃ ପ୍ରଧାନେ ନୀହୃକୃଷ୍ଵହାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି, ସେଠାରେ ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରିକି ଦ୍ରୋହ ଇତ୍ୟାଦି, ତାହା ଅନୁସୂଚିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଯୋଜ୍ଯ କର୍ମଣ୍ଯନ୍ଯେଷାଂ ଣ୍ଯନ୍ତାନାଂ ଲାଦଯୋ ମତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ଅଧୀନ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଲାଭ ପ୍ରଧାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମନାଯାଏ।
ଫଲେ ପ୍ରଧାନଂ ଵ୍ଯାପାରସ୍ତିର୍ଙ୍ଥସ୍ତୁ ଵିଶେଷଣମ୍
ଫଳରେ, ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପାର ହେବାକୁ ବିଶେଷଣ ଭାବେ ଧରାଯାଏ।
ଭାଵେ କର୍ମଣି କୃତ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁଃ କୃତଃ କର୍ତରି କୀର୍ତିତାଃ
ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ କୃତ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ ମନାଯାଏ।
ଗମ୍ଯାଦିଗମ୍ଯେ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଶେଷମଦ୍ଯତନେ ମତମ୍
ଯେଉଁଠି 'ଯିବାକୁ' ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ସେଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ ଆଧୁନିକ ମତାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରାଯାଏ।