ସିଦ୍ଧରୂପପ୍ରବନ୍ଧେନ ମୁଖଂ ଵେଦସ୍ଯ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଏବେ ବେଦର ଆରମ୍ଭ ସିଦ୍ଧରୂପ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦିଆଯାଉଛି।
ସ୍ଵୌଜସଃ ପ୍ରଥମା ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ମିକା
ପ୍ରଥମଟିକୁ 'ସ୍ୱଉଜସଃ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାତିପଦିକ ସ୍ୱରୂପ।
ଅର୍ଥାଵତ୍ପ୍ରାତିପଦିକଂ ଧାତୁପ୍ରତ୍ଯଯଵାର୍ଜିତମ୍
ଯାହାର ଅର୍ଥ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଧାତୁ ଓ ପ୍ରତୟ ନାହିଁ, ସେଇ ହେଉଛି ପ୍ରାତିପଦିକ।
ଦ୍ଵିତୀଯା କର୍ମଣି ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ତରାନ୍ତରେଣ ସଂଯୁତେ
ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତିକୁ କର୍ମରେ କୁହାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଯୋଗ ହୁଏ।
ଯେନ କ୍ରିଯତେ ତତ୍କରଣଂ ସଃ କର୍ତା ସ୍ଯାତ୍କରୋତି ଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି କର୍ତ୍ତା ହୁଏ; ଯିଏ କାମ କରେ, ସେ କର୍ତ୍ତା।
ଯସ୍ମୈ ଦିତ୍ସା ଧାରଯେଦ୍ଵୈ ରୋଚତେ ସଂପ୍ରଦାନକମ୍
ଯାହାକୁ ଦେବା ପ୍ରତିଚ୍ଛା ରହିଥାଏ, ସେ ହେଉଛି ସମ୍ପ୍ରଦାନ।
ଯତୋ ଽପୈତି ସମାଦତ୍ତେ ଅପଦତ୍ତେ ଚ ଯଂ ଯତଃ
ଯାହାଠାରୁ କିଛି ଯାଏ, ଯିଏ ନେଇଥାଏ କିମ୍ବା ଯାହାଠାରୁ ନେଇଯିବାଯାଏ—
ଙ୍ଯୋଃସୁପଃ ସପ୍ତମୀ ତୁ ସ୍ଯାତ୍ସା ଚାଧିକରଣେ ଭଵେତ୍
'ଙ୍' ଓ 'ସୁ' ଯୋଗେ ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ହୁଏ, ଏହା ଅଧିକରଣରେ ବ୍ୟବହୃତ।
ଈପ୍ସିତଂ ଚାନୀପ୍ସିତଂ ଯତ୍ତଦପାଦାନକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ, ତାହାକୁ ଅପାଦାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଏତୈର୍ଯୋଗେ ଦ୍ଵିତୀଯା ସ୍ଯାତ୍କର୍ମପ୍ରଵଚନୀଯକୈଃ
ଏହାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, କର୍ମପ୍ରବଚନୀୟ ପଦରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ହୁଏ।
ଅନ୍ତରେଷୁ ସହାର୍ଥେ ଚ ହୀନେ ହ୍ଯୁପଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ
ମଧ୍ୟସ୍ଥମାନେ, ସହଅର୍ଥରେ, କିମ୍ବା ଅଭାବରେ 'ଉପ' ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଅପ୍ରାଣିଷୁ ଵିଭକ୍ତୀ ଦ୍ଵେ ମନ୍ଯକର୍ମଣ୍ଯନାଦରେ
ଅଜୀବ ବସ୍ତୁରେ, ମନସିକ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଦୃଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ଦୁଇଟି ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଚତୁର୍ଥୀ ଚୈଵ ତାଦର୍ଥ୍ଯେ ତୁମର୍ଥାଦ୍ଭାଵଵାଚିନଃ
ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ 'ତୁମ୍' ପ୍ରତୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ଦର୍ଶାଯିବ, ସେଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
କାଲେ ଭାଵେ ସପ୍ତମୀ ସ୍ଯାଦେତୈର୍ଯୋଗେ ଚ ଷଷ୍ଠ୍ଯପି
ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦର୍ଶାଇବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।
ନିର୍ଧାରଣେ ଦ୍ଵେ ଵିଭକ୍ତୀ ଷଷ୍ଟୀ ହେତୁପ୍ରଯୋଗକେ
ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; କାରଣ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ହିଂସାର୍ଥାନାଂ ପ୍ରଯୋଗେ ଚ କୃତିକର୍ମଣି କର୍ତରି
ହିଂସା ଅର୍ଥ ଥିବା କ୍ରିୟାରେ, କାରଣ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କୃତ କାମରେ, ଏହି ବିଭକ୍ତିଗୁଡିକ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଭୂଵାଦିଷୁ ତିଙତେଷୁ ଲକାରା ଦଶ ଵୈ ସ୍ମୃତାଃ
'ଭୂ' ଆଦି ଧାତୁର କ୍ରିୟାରେ, ଦଶଟି କାଳ ଓ ମୂଡ୍ (ଲକାର) ମାନ୍ୟ ହୋଇଛି।
ମିଵ୍ଵସ୍ମସଃ ପରସ୍ମୈ ତୁ ପାଦାନାଂ ଚା ମପନେଦମ୍
'ମି', 'ଭସ୍', 'ମସ୍', ଏବଂ 'ସଃ' ଏହି ସବୁ ଆତ୍ମନେପଦର ଅନ୍ତିଅ, ଯେଉଁଠାରେ 'ପ', 'ନ', 'ମ', 'ପ', 'ନେ', ଏବଂ 'ଦମ୍' ପରସ୍ମୈପଦର ଅନ୍ତିଅ।
ଏ ଵହେ ମହ ଆଦେଶା ଜ୍ଞେଯା ହ୍ଯନ୍ଯେ ଲିଙାଦିଷୁ
'ଏ', 'ଭହେ', 'ମହ' ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟ ଅନ୍ୟ ମୂଡ୍ ମାନେ, ବିଶେଷକରି ଲିଙ୍ଗାଦିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ମଧ୍ଯମୋ ଯୁଷ୍ମଦି ପ୍ରୋକ୍ତ ଉତ୍ତମଃ ପୁରୁଷୋ ଽସ୍ମଦି
ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ 'ଯୁଷ୍ମଦ୍' ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ 'ଅସ୍ମଦ୍' ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।
ଲଡୀରିତୋ ଵର୍ତମାନେ ଭୂତେ ଽନଦ୍ଯତନେ ତଥା
'ଲଟ୍' କାଳ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟ ଓ ଅତୀତ ଯାହା ଏହି ଦିନର ନୁହେଁ, ସେଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଵିଧ୍ଯାଦୌ ସ୍ଯାଦାଶିଷି ଚ ଲିଙିତୋ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ମୁନେ
ବିଧି ଓ ଏହା ପରି ମୂଡ୍ ଏବଂ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ମୂଡ୍, ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସ୍ଯାଦନଦ୍ଯତନେ ଌଟୂ ଚ ଭଵିଷ୍ଯତି ତୁ ଧାତୁତଃ
'ଲୃଟ୍' କାଳ ଭବିଷ୍ୟତ ସମୟ ଦର୍ଶାଇବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଯଦି ଧାତୁ ନିଜେ ଭବିଷ୍ୟତ ଅର୍ଥ ଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି ବ୍ୟବହାର ହୁଏନା।
ସିଦ୍ଧୋଦାହରଣଂ ଵିଦ୍ଧି ସଂହିତାଦିପୁରଃ ସରମ୍
ସିଦ୍ଧ କାଳର ଉଦାହରଣ ସଂହିତା ଆଦି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହାକୁ ଜାଣ।
ହୋତୄକାରସ୍ତଥା ସେଯଂ ଲାଙ୍ଗଲୀଷା ମନୀଷଯା
'ହୋତୃ', 'କାର', 'ସେୟଂ', 'ଲାଙ୍ଗଳୀ', ଏବଂ 'ଷା' ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଚଳିତ ରୂପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।
ଶୀତାର୍ତଶ୍ଚ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଂଦ୍ରଃ ସୌକାର ଇତ୍ଯପି
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, 'ଶୀତାର୍ତ୍ତ', 'ସେଂଦ୍ର', ଏବଂ 'ସୌକାର' ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ରୂପ।
ତ ଆଦ୍ଯା ଵିଷ୍ଣଵେ ହ୍ଯତ୍ର ତସ୍ମା ଅର୍ଘୋ ଗୁରା ଅଧଃ
ଏହି ପ୍ରଥମ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ; ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କ ତଳେ ଅର୍ଘ୍ୟ ରଖାଯାଏ।
ଶୌରୀ ଏତୌ ଵିଷ୍ଣୁ ଇମୌ ଦୁର୍ଗେ ଅମୂ ନୋ ଅର୍ଜୁନଃ
'ଶୌରୀ' ଓ 'ଏତୌ' ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଏ; 'ଇମୌ' ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ; 'ଅମୂ' ଆମକୁ; 'ଅର୍ଜୁନ' ମଧ୍ୟ ଏପରି।
ଷଡତ୍ର ଷଣ୍ମାତରଶ୍ଚ ଵାକ୍ଛୁରୋ ଵାଗ୍ଧସ୍ରିଥା
'ଷଡ୍' ଏଠାରେ ଛଅ ଅର୍ଥ; 'ଷଣ୍ମାତରଃ' ଛଅ ମାଆଁମାନେ; 'ବାକ୍ଚୁର' ଓ 'ବାଗ୍ଧସ୍ରିଥା' ମଧ୍ୟ ଏପରି ଶବ୍ଦ।
ପ୍ରଶ୍ନସ୍ତ୍ଵଥ ହରିଃଷଷ୍ଠଃ କୃଷ୍ଣଷ୍ଟୀକତ ଇତ୍ଯପି
ଏବେ, 'ପ୍ରଶ୍ନ' ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ଷଷ୍ଠ ରୂପ; 'କୃଷ୍ଣଷ୍ଟୀକ' ମଧ୍ୟ ଏପରି ଏକ ଶବ୍ଦ।