ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚକ୍ରତାଂ ଚୈଵ ଵାଣିଜ୍ଯପ୍ରଭୃତୀନି ଚ
ସମୃଦ୍ଧି, ରାଜ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବସାୟ ଆଦି ମିଳେ।
ଧନଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଭିଷକ୍ ସିଦ୍ଧିଂ କୁପ୍ଯଙ୍ଗା ଅପ୍ଯଜାଵିକମ୍
ଧନ, ଜ୍ଞାନ, ଚିକିତ୍ସାରେ ସିଦ୍ଧି, ପାତ୍ର ଓ ଜୀବିକା ମିଳେ।
କୃତ୍ତିକାଦି ଭରଣ୍ଯନ୍ତଂ ସକାମାନାପ୍ନୁଯାଦିମାନ୍
କୃତ୍ତିକାରୁ ଭରଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ।
ଵସୁରୁଦ୍ରାଦିତିସୁତାଃ ପିତରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵତାଃ
ବସୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନେ—ଏହି ସନ୍ତାନମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଦେବତା।
ଆଯୁଃ ପ୍ରଜାଂ ଧନଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ସୁଖାନି ଚ
ଆୟୁଷ୍ୟ, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସମସ୍ତ ସୁଖ—
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ କିଞ୍ଚିତ୍କଲ୍ପାଧ୍ଯାଯେ ଵିଶେଷତଃ
ଏହିପରି ଏଠାରେ କିଛି ବିଶେଷ ଭାଗ କଳ୍ପ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଯ ଇମଂ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍କଲ୍ପାଧ୍ଯାଯଂ ମୁନୀଶ୍ଵର
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି କଳ୍ପ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ—
ଯଃ ଶୃଣୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦୈଵେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଚ କର୍ମଣି
ଏହି କଥାକୁ ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦେବତା ଓ ପିତୃକର୍ମ ଉପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣେ—
ଧନଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଯଶଃ ପୁତ୍ରାନ୍ପରତ୍ର ଚ ଗତିଂ ପରାମ୍
ସେ ଧନ, ଜ୍ଞାନ, କୀର୍ତ୍ତି, ପୁତ୍ର ଓ ପରଲୋକରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି ପାଏ।
କଥଯିଷ୍ଯେ ସମାସେନ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ସୁସମାହିତଃ
ମୁଁ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି, ତୁମେ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ଶୁଣ।
ସିଦ୍ଧରୂପପ୍ରବନ୍ଧେନ ମୁଖଂ ଵେଦସ୍ଯ ସାଂପ୍ରତମ୍
ଏବେ ବେଦର ଆରମ୍ଭ ସିଦ୍ଧରୂପ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦିଆଯାଉଛି।
ସ୍ଵୌଜସଃ ପ୍ରଥମା ପ୍ରୋକ୍ତା ସା ପ୍ରାତିପଦିକାତ୍ମିକା
ପ୍ରଥମଟିକୁ 'ସ୍ୱଉଜସଃ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାତିପଦିକ ସ୍ୱରୂପ।
ଅର୍ଥାଵତ୍ପ୍ରାତିପଦିକଂ ଧାତୁପ୍ରତ୍ଯଯଵାର୍ଜିତମ୍
ଯାହାର ଅର୍ଥ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଧାତୁ ଓ ପ୍ରତୟ ନାହିଁ, ସେଇ ହେଉଛି ପ୍ରାତିପଦିକ।
ଦ୍ଵିତୀଯା କର୍ମଣି ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ତରାନ୍ତରେଣ ସଂଯୁତେ
ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତିକୁ କର୍ମରେ କୁହାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଯୋଗ ହୁଏ।
ଯେନ କ୍ରିଯତେ ତତ୍କରଣଂ ସଃ କର୍ତା ସ୍ଯାତ୍କରୋତି ଯଃ
ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି କର୍ତ୍ତା ହୁଏ; ଯିଏ କାମ କରେ, ସେ କର୍ତ୍ତା।
ଯସ୍ମୈ ଦିତ୍ସା ଧାରଯେଦ୍ଵୈ ରୋଚତେ ସଂପ୍ରଦାନକମ୍
ଯାହାକୁ ଦେବା ପ୍ରତିଚ୍ଛା ରହିଥାଏ, ସେ ହେଉଛି ସମ୍ପ୍ରଦାନ।
ଯତୋ ଽପୈତି ସମାଦତ୍ତେ ଅପଦତ୍ତେ ଚ ଯଂ ଯତଃ
ଯାହାଠାରୁ କିଛି ଯାଏ, ଯିଏ ନେଇଥାଏ କିମ୍ବା ଯାହାଠାରୁ ନେଇଯିବାଯାଏ—
ଙ୍ଯୋଃସୁପଃ ସପ୍ତମୀ ତୁ ସ୍ଯାତ୍ସା ଚାଧିକରଣେ ଭଵେତ୍
'ଙ୍' ଓ 'ସୁ' ଯୋଗେ ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ହୁଏ, ଏହା ଅଧିକରଣରେ ବ୍ୟବହୃତ।
ଈପ୍ସିତଂ ଚାନୀପ୍ସିତଂ ଯତ୍ତଦପାଦାନକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ, ତାହାକୁ ଅପାଦାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଏତୈର୍ଯୋଗେ ଦ୍ଵିତୀଯା ସ୍ଯାତ୍କର୍ମପ୍ରଵଚନୀଯକୈଃ
ଏହାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, କର୍ମପ୍ରବଚନୀୟ ପଦରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତି ହୁଏ।
ଅନ୍ତରେଷୁ ସହାର୍ଥେ ଚ ହୀନେ ହ୍ଯୁପଶ୍ଚ କଥ୍ଯତେ
ମଧ୍ୟସ୍ଥମାନେ, ସହଅର୍ଥରେ, କିମ୍ବା ଅଭାବରେ 'ଉପ' ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଅପ୍ରାଣିଷୁ ଵିଭକ୍ତୀ ଦ୍ଵେ ମନ୍ଯକର୍ମଣ୍ଯନାଦରେ
ଅଜୀବ ବସ୍ତୁରେ, ମନସିକ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଦୃଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ଦୁଇଟି ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଚତୁର୍ଥୀ ଚୈଵ ତାଦର୍ଥ୍ଯେ ତୁମର୍ଥାଦ୍ଭାଵଵାଚିନଃ
ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ 'ତୁମ୍' ପ୍ରତୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ଦର୍ଶାଯିବ, ସେଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
କାଲେ ଭାଵେ ସପ୍ତମୀ ସ୍ଯାଦେତୈର୍ଯୋଗେ ଚ ଷଷ୍ଠ୍ଯପି
ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦର୍ଶାଇବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ।
ନିର୍ଧାରଣେ ଦ୍ଵେ ଵିଭକ୍ତୀ ଷଷ୍ଟୀ ହେତୁପ୍ରଯୋଗକେ
ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; କାରଣ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ହିଂସାର୍ଥାନାଂ ପ୍ରଯୋଗେ ଚ କୃତିକର୍ମଣି କର୍ତରି
ହିଂସା ଅର୍ଥ ଥିବା କ୍ରିୟାରେ, କାରଣ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କୃତ କାମରେ, ଏହି ବିଭକ୍ତିଗୁଡିକ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଭୂଵାଦିଷୁ ତିଙତେଷୁ ଲକାରା ଦଶ ଵୈ ସ୍ମୃତାଃ
'ଭୂ' ଆଦି ଧାତୁର କ୍ରିୟାରେ, ଦଶଟି କାଳ ଓ ମୂଡ୍ (ଲକାର) ମାନ୍ୟ ହୋଇଛି।
ମିଵ୍ଵସ୍ମସଃ ପରସ୍ମୈ ତୁ ପାଦାନାଂ ଚା ମପନେଦମ୍
'ମି', 'ଭସ୍', 'ମସ୍', ଏବଂ 'ସଃ' ଏହି ସବୁ ଆତ୍ମନେପଦର ଅନ୍ତିଅ, ଯେଉଁଠାରେ 'ପ', 'ନ', 'ମ', 'ପ', 'ନେ', ଏବଂ 'ଦମ୍' ପରସ୍ମୈପଦର ଅନ୍ତିଅ।
ଏ ଵହେ ମହ ଆଦେଶା ଜ୍ଞେଯା ହ୍ଯନ୍ଯେ ଲିଙାଦିଷୁ
'ଏ', 'ଭହେ', 'ମହ' ଏହି ପ୍ରତ୍ୟୟ ଅନ୍ୟ ମୂଡ୍ ମାନେ, ବିଶେଷକରି ଲିଙ୍ଗାଦିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ମଧ୍ଯମୋ ଯୁଷ୍ମଦି ପ୍ରୋକ୍ତ ଉତ୍ତମଃ ପୁରୁଷୋ ଽସ୍ମଦି
ମଧ୍ୟମ ପୁରୁଷ 'ଯୁଷ୍ମଦ୍' ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ 'ଅସ୍ମଦ୍' ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।